Πώς μπορεί να εμφανίζονται

Δυσκολίες προσοχής και συγκέντρωσης

Το άτομο μπορεί:

• να αποσπάται εύκολα από θορύβους ή σκέψεις,
• να χάνει το νόημα μιας συζήτησης,
• να μην ολοκληρώνει μια εργασία,
• να δυσκολεύεται να κάνει δύο πράγματα μαζί,
• να χάνει σημαντικές πληροφορίες,
• να κουράζεται σε δραστηριότητες που απαιτούν παρατεταμένη συγκέντρωση,
• να κάνει λάθη απροσεξίας.

Η προσοχή αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη μάθηση και τη μνήμη. Όταν κάποιος δεν προσέξει επαρκώς μια πληροφορία, μπορεί αργότερα να πιστεύει ότι την ξέχασε, ενώ στην πραγματικότητα δεν την κατέγραψε αποτελεσματικά εξαρχής.

Δυσκολίες μνήμης

Οι δυσκολίες μνήμης μπορεί να αφορούν:

• την εκμάθηση νέων πληροφοριών,
• την ανάκληση ονομάτων και λέξεων,
• την απομνημόνευση οδηγιών,
• την ανάμνηση πρόσφατων γεγονότων,
• την τήρηση ραντεβού,
• τη διατήρηση μιας πληροφορίας για λίγα δευτερόλεπτα,
• την ανάκληση πληροφοριών χωρίς βοήθεια.

Παραδείγματα είναι:

«Μου λένε κάτι και λίγα λεπτά αργότερα δεν το θυμάμαι.»

«Μπαίνω σε ένα δωμάτιο και ξεχνάω τι ήθελα να κάνω.»

«Χρειάζεται να διαβάσω πολλές φορές την ίδια παράγραφο.»

«Ξεχνάω συζητήσεις και ρωτάω ξανά τα ίδια πράγματα.»

Δεν σημαίνει κάθε δυσκολία μνήμης ότι υπάρχει άνοια ή σοβαρή νευρολογική πάθηση. Το άγχος, η κατάθλιψη, η κόπωση, ο πόνος και τα προβλήματα ύπνου μπορούν επίσης να επηρεάσουν την προσοχή και, κατά συνέπεια, τη μνήμη.

Δυσκολίες εκτελεστικών λειτουργιών

Οι εκτελεστικές λειτουργίες είναι οι νοητικές δεξιότητες που μας βοηθούν να οργανώνουμε, να προγραμματίζουμε και να ελέγχουμε τη συμπεριφορά μας.

Μια δυσκολία σε αυτόν τον τομέα μπορεί να εκδηλώνεται ως:

• αδυναμία έναρξης μιας δραστηριότητας,
• δυσκολία οργάνωσης πολλών βημάτων,
• αναβλητικότητα,
• κακή διαχείριση του χρόνου,
• παρορμητικές αποφάσεις,
• δυσκολία αλλαγής στρατηγικής,
• επιμονή στον ίδιο αναποτελεσματικό τρόπο,
• αδυναμία πρόβλεψης των συνεπειών,
• δυσκολία ολοκλήρωσης σύνθετων υποχρεώσεων.

Το άτομο μπορεί να γνωρίζει τι πρέπει να κάνει, αλλά να μην καταφέρνει να οργανώσει τη δράση του.

Για παράδειγμα, μπορεί να γνωρίζει ότι πρέπει να πληρώσει έναν λογαριασμό, αλλά να δυσκολεύεται να θυμηθεί την προθεσμία, να βρει τα απαραίτητα στοιχεία και να ολοκληρώσει τη διαδικασία.

Δυσκολίες στη γλώσσα

Οι γλωσσικές δυσκολίες μπορεί να αφορούν:

• την εύρεση της κατάλληλης λέξης,
• την κατανόηση σύνθετων οδηγιών,
• την παραγωγή οργανωμένου λόγου,
• την ανάγνωση,
• τη γραφή,
• την κατονομασία αντικειμένων,
• την κατανόηση μιας συζήτησης,
• την παρακολούθηση μιας γρήγορης ανταλλαγής πληροφοριών.

Το άτομο μπορεί να γνωρίζει τι θέλει να πει, αλλά να μην μπορεί να βρει τη λέξη. Μπορεί επίσης να αντικαθιστά λέξεις, να χάνει το νόημα της πρότασης ή να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να απαντήσει.

Η αφασία, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάζει την ομιλία, την κατανόηση, την ανάγνωση και τη γραφή και εμφανίζεται συχνά μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο ή άλλη εγκεφαλική βλάβη.

Δυσκολίες ταχύτητας επεξεργασίας

Ορισμένοι άνθρωποι δεν δίνουν λανθασμένες απαντήσεις, αλλά χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να επεξεργαστούν τις πληροφορίες.

Μπορεί να δυσκολεύονται:

• να παρακολουθήσουν μια γρήγορη συζήτηση,
• να απαντήσουν άμεσα σε ερωτήσεις,
• να εργαστούν υπό χρονική πίεση,
• να αλλάξουν γρήγορα από μία δραστηριότητα σε άλλη,
• να επεξεργαστούν πολλές πληροφορίες ταυτόχρονα,
• να παρακολουθήσουν ένα μάθημα ή μια επαγγελματική συνάντηση.

Η βραδύτερη επεξεργασία δεν σημαίνει χαμηλότερη νοημοσύνη. Το άτομο μπορεί να κατανοεί πλήρως τις πληροφορίες, αλλά να χρειάζεται περισσότερο χρόνο και λιγότερους περισπασμούς.

Οπτικοχωρικές και αντιληπτικές δυσκολίες

Μπορεί να εμφανίζεται δυσκολία:

• στον προσανατολισμό,
• στην αναγνώριση αποστάσεων,
• στην αντιγραφή σχεδίων,
• στην αναγνώριση αντικειμένων,
• στην πλοήγηση σε έναν χώρο,
• στην κατανόηση χαρτών,
• στη διάκριση της θέσης ενός αντικειμένου σε σχέση με ένα άλλο.

Αυτές οι δυσκολίες μπορεί να επηρεάζουν την οδήγηση, την ένδυση, τη χρήση αντικειμένων, την ανάγνωση ή την ασφαλή μετακίνηση.

Κοινωνική αντίληψη και συμπεριφορά

Οι νευροψυχολογικές δυσκολίες μπορεί να επηρεάζουν και τον τρόπο με τον οποίο το άτομο κατανοεί τους άλλους.

Μπορεί να δυσκολεύεται:

• να αναγνωρίζει εκφράσεις προσώπου,
• να κατανοεί το χιούμορ ή την ειρωνεία,
• να αντιλαμβάνεται τα συναισθήματα των άλλων,
• να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του στο κοινωνικό πλαίσιο,
• να κατανοεί τις συνέπειες των λόγων ή των πράξεών του.

Μερικές φορές η οικογένεια περιγράφει ότι ο άνθρωπος «δεν είναι όπως πριν», επειδή έχει γίνει περισσότερο παρορμητικός, αδιάφορος, ευερέθιστος ή κοινωνικά ακατάλληλος.

Οι αλλαγές αυτές δεν σημαίνουν πάντοτε ότι το άτομο δεν ενδιαφέρεται. Μπορεί να σχετίζονται με δυσκολία ελέγχου της συμπεριφοράς, κοινωνικής κατανόησης ή συναισθηματικής ρύθμισης.

Συναισθηματικές αλλαγές

Μια νευρολογική ή γνωστική δυσκολία μπορεί να συνοδεύεται από:

• άγχος,
• κατάθλιψη,
• φόβο για το μέλλον,
• ευερεθιστότητα,
• θυμό,
• συναισθηματικές εκρήξεις,
• απάθεια,
• χαμηλή αυτοεκτίμηση,
• ντροπή,
• κοινωνική απόσυρση.

Οι αλλαγές μπορεί να αποτελούν άμεση συνέπεια μιας εγκεφαλικής κατάστασης, ψυχολογική αντίδραση στην απώλεια προηγούμενων ικανοτήτων ή συνδυασμό των δύο.

Ποιες μπορεί να είναι οι αιτίες

Οι νευροψυχολογικές δυσκολίες μπορεί να σχετίζονται με:

• αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο,
• κρανιοεγκεφαλική κάκωση,
• επιληψία,
• όγκο ή άλλη εγκεφαλική πάθηση,
• σκλήρυνση κατά πλάκας,
• νόσο Parkinson,
• νόσο Alzheimer ή άλλες νευροεκφυλιστικές διαταραχές,
• ήπια γνωστική διαταραχή,
• λοιμώξεις ή φλεγμονές του νευρικού συστήματος,
• αναπτυξιακές και μαθησιακές δυσκολίες,
• ΔΕΠΥ,
• αυτισμό,
• γενετικές ή μεταβολικές καταστάσεις,
• σοβαρές ή χρόνιες παθήσεις.

Νευροψυχολογικές δυσκολίες μπορεί επίσης να εμφανιστούν ή να επιδεινωθούν από:

• έντονο άγχος,
• κατάθλιψη,
• τραυματικό στρες,
• χρόνια αϋπνία,
• σωματική και νοητική κόπωση,
• χρόνιο πόνο,
• χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών,
• παρενέργειες φαρμάκων,
• ορισμένα προβλήματα σωματικής υγείας.

Η καθημερινή πίεση, η κακή ποιότητα ύπνου και οι δυσκολίες διάθεσης μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες.

Επίκτητες και αναπτυξιακές δυσκολίες

Οι δυσκολίες μπορεί να είναι:

Αναπτυξιακές

Υπάρχουν από την παιδική ηλικία και συνδέονται με τον τρόπο ανάπτυξης του νευρικού συστήματος.

Μπορεί να αφορούν:

• την προσοχή,
• τη γλώσσα,
• τη μάθηση,
• την κοινωνική κατανόηση,
• την οργάνωση,
• την αυτορρύθμιση.

Επίκτητες

Εμφανίζονται μετά από ένα γεγονός ή μια πάθηση, όπως:

• εγκεφαλικό επεισόδιο,
• κάκωση,
• χειρουργική επέμβαση,
• λοίμωξη,
• νευρολογική νόσος.

Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει σαφής αλλαγή σε σχέση με το προηγούμενο επίπεδο λειτουργίας του ατόμου.

Πώς επηρεάζεται η καθημερινότητα

Οι δυσκολίες μπορεί να επηρεάσουν:

Την προσωπική φροντίδα

Το άτομο μπορεί να ξεχνά:

• να πάρει τη φαρμακευτική αγωγή,
• να φάει,
• να φροντίσει την υγιεινή του,
• να ακολουθήσει μια ιατρική οδηγία.

Την εργασία και τις σπουδές

Μπορεί να εμφανίζονται:

• καθυστερήσεις,
• λάθη,
• αδυναμία τήρησης προθεσμιών,
• δυσκολία παρακολούθησης οδηγιών,
• μειωμένη αντοχή,
• ανάγκη για περισσότερο χρόνο,
• δυσκολία ολοκλήρωσης πολλών υποχρεώσεων.

Τις σχέσεις

Οι συγγενείς μπορεί να ερμηνεύουν τη λήθη, την παρορμητικότητα ή την αδυναμία οργάνωσης ως:

• αδιαφορία,
• τεμπελιά,
• έλλειψη σεβασμού,
• άρνηση συνεργασίας.

Η κατανόηση της νευροψυχολογικής δυσκολίας βοηθά την οικογένεια να διαφοροποιήσει το «δεν θέλει» από το «δυσκολεύεται».

Την ανεξαρτησία

Μπορεί να επηρεαστούν δραστηριότητες όπως:

• η διαχείριση χρημάτων,
• η οδήγηση,
• η λήψη φαρμάκων,
• η χρήση μεταφορικών μέσων,
• η προετοιμασία γευμάτων,
• η διαχείριση ραντεβού και υποχρεώσεων.

Πότε χρειάζεται νευροψυχολογική αξιολόγηση

Η αξιολόγηση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν:

• οι δυσκολίες επιμένουν,
• υπάρχει σαφής αλλαγή από την προηγούμενη λειτουργία,
• τα συμπτώματα επηρεάζουν την εργασία, τις σπουδές ή τις σχέσεις,
• υπάρχει γνωστή ή ύποπτη νευρολογική κατάσταση,
• η οικογένεια παρατηρεί αλλαγές στη συμπεριφορά,
• χρειάζεται σχεδιασμός αποκατάστασης,
• χρειάζονται προσαρμογές στο σχολείο ή στην εργασία,
• χρειάζεται καταγραφή ενός αρχικού επιπέδου για μελλοντική σύγκριση.

Η νευροψυχολογική εξέταση βοηθά στην κατανόηση της λειτουργίας του εγκεφάλου, της σκέψης και της συμπεριφοράς. Μπορεί να πραγματοποιηθεί μία φορά ή να επαναληφθεί για την παρακολούθηση αλλαγών με την πάροδο του χρόνου.

Τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση

Κλινική συνέντευξη

Διερευνώνται:

• οι παρούσες δυσκολίες,
• η χρονική στιγμή εμφάνισής τους,
• το αναπτυξιακό ιστορικό,
• το ιατρικό και νευρολογικό ιστορικό,
• η φαρμακευτική αγωγή,
• ο ύπνος,
• η ψυχική κατάσταση,
• η εκπαίδευση και η εργασία,
• η καθημερινή λειτουργικότητα.

Με τη συναίνεση του εξεταζόμενου μπορεί να ζητηθούν πληροφορίες και από κάποιον συγγενή που τον γνωρίζει καλά.

Τυποποιημένες δοκιμασίες

Ανάλογα με το αίτημα, μπορεί να αξιολογηθούν:

• η γενική νοητική λειτουργία,
• η προσοχή,
• η μνήμη,
• η γλώσσα,
• η ταχύτητα επεξεργασίας,
• η αντίληψη,
• η επίλυση προβλημάτων,
• οι εκτελεστικές λειτουργίες,
• η διάθεση και η συμπεριφορά.

Η αξιολόγηση περιλαμβάνει τη συλλογή ιστορικού, τη χορήγηση κατάλληλων δοκιμασιών, την ανάλυση και σύνθεση των ευρημάτων και την παροχή ανατροφοδότησης.

Παρατήρηση της διαδικασίας

Ο ειδικός δεν εξετάζει μόνο αν η απάντηση είναι σωστή ή λανθασμένη. Παρατηρεί:

• τον τρόπο προσέγγισης,
• τις στρατηγικές που χρησιμοποιούνται,
• τα είδη των λαθών,
• την παρορμητικότητα,
• την κόπωση,
• την ανάγκη επανάληψης οδηγιών,
• την ικανότητα αυτοδιόρθωσης.

Σύνθεση των αποτελεσμάτων

Οι βαθμολογίες δεν ερμηνεύονται απομονωμένα. Λαμβάνονται υπόψη:

• η ηλικία,
• η εκπαίδευση,
• το πολιτισμικό και γλωσσικό υπόβαθρο,
• η προηγούμενη λειτουργία,
• η διάθεση,
• ο ύπνος,
• η κόπωση,
• το ιατρικό ιστορικό,
• η λειτουργικότητα στην καθημερινή ζωή.

Πώς βοηθά ο νευροψυχολόγος

Αναγνωρίζει το προφίλ δυνατοτήτων και δυσκολιών

Ο στόχος δεν είναι μόνο να εντοπιστεί τι δυσκολεύει το άτομο.

Εξετάζεται επίσης:

• τι λειτουργεί καλά,
• ποιες δεξιότητες παραμένουν ισχυρές,
• ποιες στρατηγικές μπορεί να χρησιμοποιήσει,
• σε ποιες δραστηριότητες χρειάζεται βοήθεια.

Δύο άνθρωποι με την ίδια ιατρική διάγνωση μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικό νευροψυχολογικό προφίλ.

Συμβάλλει στη διαφορική διερεύνηση

Ο ειδικός εξετάζει αν οι δυσκολίες είναι περισσότερο συμβατές με:

• νευρολογική κατάσταση,
• αναπτυξιακή δυσκολία,
• πρόβλημα διάθεσης,
• αγχώδη διαταραχή,
• διαταραχή ύπνου,
• κόπωση,
• άλλη ιατρική αιτία,
• συνδυασμό παραγόντων.

Η νευροψυχολογική αξιολόγηση μπορεί να προσφέρει σημαντικά στοιχεία, αλλά δεν αντικαθιστά τις ιατρικές εξετάσεις, την απεικόνιση ή τη συνολική διεπιστημονική αξιολόγηση.

Εξηγεί τις δυσκολίες στο άτομο και στην οικογένεια

Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά να γίνει κατανοητό:

• γιατί το άτομο ξεχνά,
• γιατί κουράζεται γρήγορα,
• γιατί δεν μπορεί να οργανωθεί,
• γιατί χρειάζεται περισσότερο χρόνο,
• γιατί ορισμένες συμπεριφορές έχουν αλλάξει.

Η κατανόηση μειώνει τις συγκρούσεις και βοηθά το περιβάλλον να παρέχει πιο κατάλληλη υποστήριξη.

Προτείνει πρακτικές στρατηγικές

Ανάλογα με το προφίλ, μπορεί να προταθούν:

• χρήση ημερολογίου,
• ηλεκτρονικές υπενθυμίσεις,
• λίστες εργασιών,
• σταθερές θέσεις για αντικείμενα,
• οπτικό πρόγραμμα,
• διάσπαση σύνθετων δραστηριοτήτων σε μικρά βήματα,
• μείωση περισπασμών,
• γραπτές οδηγίες,
• επανάληψη πληροφοριών,
• προγραμματισμένα διαλείμματα,
• οργάνωση του χώρου,
• περισσότερο χρονικό περιθώριο.

Οι στρατηγικές δεν είναι γενικές. Χρειάζεται να επιλέγονται με βάση τις συγκεκριμένες δυνατότητες, τις ανάγκες και το περιβάλλον του ανθρώπου.

Οργανώνει γνωστική αποκατάσταση

Η γνωστική αποκατάσταση μπορεί να περιλαμβάνει:

• εξάσκηση προσοχής,
• στρατηγικές μνήμης,
• εκπαίδευση στην οργάνωση,
• επίλυση καθημερινών προβλημάτων,
• ανάπτυξη αντισταθμιστικών μεθόδων,
• προσαρμογή του περιβάλλοντος,
• εκπαίδευση συγγενών και φροντιστών.

Οι σύγχρονες κατευθύνσεις της νευροψυχολογίας περιλαμβάνουν ψυχοεκπαίδευση, ψυχοθεραπεία, γνωστική αποκατάσταση, περιβαλλοντικές προσαρμογές και υποστήριξη των καθημερινών δραστηριοτήτων.

Υποστηρίζει τη συναισθηματική προσαρμογή

Ο άνθρωπος μπορεί να χρειάζεται να προσαρμοστεί:

• στην απώλεια προηγούμενων ικανοτήτων,
• στην ανάγκη βοήθειας,
• σε αλλαγές στην εργασία,
• σε περιορισμούς της ανεξαρτησίας,
• στον φόβο για το μέλλον,
• στις αλλαγές στις σχέσεις.

Η ψυχολογική παρέμβαση βοηθά το άτομο να επεξεργαστεί την αλλαγή χωρίς να ταυτίζει ολόκληρη την προσωπική του αξία με τις δυσκολίες του.

Συνεργάζεται με άλλους επαγγελματίες

Ανάλογα με τις ανάγκες, μπορεί να υπάρχει συνεργασία με:

• νευρολόγο,
• ψυχίατρο,
• φυσίατρο,
• λογοθεραπευτή,
• εργοθεραπευτή,
• φυσικοθεραπευτή,
• ειδικό παιδαγωγό,
• κοινωνικό λειτουργό,
• εκπαιδευτικούς,
• οικογένεια και φροντιστές.

Ο στόχος είναι η δημιουργία ενός ενιαίου και εξατομικευμένου σχεδίου φροντίδας.

Πρακτικές στρατηγικές καθημερινότητας

Για τη μνήμη μπορεί να βοηθήσουν:

• μία σταθερή θέση για κλειδιά και σημαντικά αντικείμενα,
• χρήση ημερολογίου,
• υπενθυμίσεις στο κινητό,
• γραπτές σημειώσεις,
• σύνδεση της νέας πληροφορίας με κάτι ήδη γνωστό,
• επανάληψη με δικά μας λόγια.

Για τη συγκέντρωση:

• μία δραστηριότητα κάθε φορά,
• ήσυχο περιβάλλον,
• περιορισμός ειδοποιήσεων,
• σύντομα διαλείμματα,
• εκτέλεση απαιτητικών εργασιών όταν υπάρχει περισσότερη ενέργεια.

Για την οργάνωση:

• διαχωρισμός των εργασιών σε βήματα,
• λίστα με λίγες προτεραιότητες,
• προετοιμασία από την προηγούμενη ημέρα,
• σταθερή καθημερινή ρουτίνα,
• έλεγχος της λίστας σε συγκεκριμένες ώρες.

Για τη γνωστική κόπωση:

• προγραμματισμός ανάπαυσης πριν από την εξάντληση,
• εναλλαγή απαιτητικών και απλών δραστηριοτήτων,
• αποφυγή πολλών ταυτόχρονων υποχρεώσεων,
• κατανομή δραστηριοτήτων μέσα στην εβδομάδα.

Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική βοήθεια

Μια σταδιακή δυσκολία μνήμης ή συγκέντρωσης χρειάζεται προγραμματισμένη αξιολόγηση. Αντίθετα, μια ξαφνική αλλαγή αποτελεί πιθανό επείγον περιστατικό.

Άμεση ιατρική βοήθεια χρειάζεται όταν εμφανιστούν ξαφνικά:

• πτώση της μίας πλευράς του προσώπου,
• αδυναμία ή μούδιασμα στο ένα χέρι ή στη μία πλευρά του σώματος,
• δυσκολία στην ομιλία ή στην κατανόηση,
• έντονη σύγχυση,
• απώλεια όρασης,
• σοβαρή αστάθεια,
• πολύ έντονος και ασυνήθιστος πονοκέφαλος,
• αλλαγή του επιπέδου συνείδησης.

Ακόμη και αν τα συμπτώματα υποχωρήσουν, χρειάζεται επείγουσα αξιολόγηση, επειδή ένα παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο μπορεί να προκαλέσει προσωρινά συμπτώματα παρόμοια με εκείνα του εγκεφαλικού επεισοδίου.

Ο στόχος της παρέμβασης

Ο στόχος δεν είναι απλώς να εντοπιστεί ένα «έλλειμμα» ή να δοθεί μια βαθμολογία.

Ο στόχος είναι να μπορέσει το άτομο:

• να κατανοήσει καλύτερα τον τρόπο λειτουργίας του,
• να αναγνωρίσει τις δυνατότητες και τις δυσκολίες του,
• να χρησιμοποιήσει κατάλληλες αντισταθμιστικές στρατηγικές,
• να διατηρήσει όσο γίνεται περισσότερο την ανεξαρτησία του,
• να υποστηριχθεί στο σχολείο ή στην εργασία,
• να διαχειριστεί τις συναισθηματικές συνέπειες,
• να βελτιώσει τις σχέσεις με την οικογένεια,
• να οργανώσει μια πιο λειτουργική καθημερινότητα,
• να διατηρήσει την ποιότητα ζωής και την αξιοπρέπειά του.

Ο νευροψυχολόγος δεν εξετάζει μόνο τι δεν μπορεί πλέον να κάνει ο άνθρωπος. Αναζητά τι παραμένει δυνατό, ποιες στρατηγικές μπορούν να αξιοποιηθούν και πώς μπορεί το περιβάλλον να προσαρμοστεί, ώστε το άτομο να λειτουργεί με μεγαλύτερη ασφάλεια, αυτονομία και αυτοπεποίθηση.