Οι δυσκολίες συγκέντρωσης μπορούν να επηρεάζουν την εργασία, τις σχέσεις και την αυτοεικόνα. Η διερεύνηση βοηθά στη διάκριση γνωστικών, συναισθηματικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Οι βασικές μορφές εκδήλωσης της ΔΕΠΥ

Η ΔΕΠΥ μπορεί να εκδηλώνεται κυρίως με:

Δυσκολίες προσοχής

Το άτομο μπορεί:

• να χάνει εύκολα τη συγκέντρωσή του,
• να αποσπάται από ήχους, σκέψεις ή ερεθίσματα,
• να ξεκινά δραστηριότητες και να μην τις ολοκληρώνει,
• να δυσκολεύεται να ακολουθήσει πολλές οδηγίες μαζί,
• να ξεχνά υποχρεώσεις και ραντεβού,
• να χάνει αντικείμενα,
• να κάνει λάθη απροσεξίας,
• να δυσκολεύεται να οργανώσει τον χρόνο του,
• να αναβάλλει εργασίες που απαιτούν παρατεταμένη προσπάθεια,
• να φαίνεται ότι δεν ακούει όταν του μιλούν.

Υπερκινητικότητα και εσωτερική ανησυχία

Στα παιδιά η υπερκινητικότητα μπορεί να φαίνεται ως:

• συνεχής κίνηση,
• δυσκολία να παραμείνουν καθισμένα,
• υπερβολική ομιλία,
• τρέξιμο ή σκαρφάλωμα σε ακατάλληλες στιγμές,
• δυσκολία να παίξουν ήρεμα.

Στους ενηλίκους μπορεί να εμφανίζεται λιγότερο ως έντονη εξωτερική κίνηση και περισσότερο ως:

• εσωτερική ανησυχία,
• αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να κάνουν κάτι,
• δυσκολία χαλάρωσης,
• ανάγκη για διαρκή εναλλαγή δραστηριοτήτων,
• ανυπομονησία,
• υπερβολικά γρήγορος ρυθμός ζωής.

Παρορμητικότητα

Το άτομο μπορεί:

• να απαντά πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση,
• να διακόπτει τους άλλους,
• να δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του,
• να παίρνει αποφάσεις χωρίς να εξετάζει τις συνέπειες,
• να κάνει αυθόρμητες αγορές,
• να αντιδρά έντονα και γρήγορα,
• να αναλαμβάνει περισσότερα από όσα μπορεί να διαχειριστεί.

Ανάλογα με την εικόνα του ατόμου, μπορεί να κυριαρχούν οι δυσκολίες προσοχής, η υπερκινητικότητα και η παρορμητικότητα ή ένας συνδυασμός τους.

Η συγκέντρωση στη ΔΕΠΥ δεν είναι πάντοτε μειωμένη

Ένα άτομο με ΔΕΠΥ μπορεί να δυσκολεύεται πολύ να συγκεντρωθεί σε μια μονότονη εργασία, αλλά να παραμένει για ώρες απορροφημένο σε κάτι που το ενδιαφέρει ιδιαίτερα.

Αυτό συχνά προκαλεί παρεξηγήσεις:

«Αφού μπορεί να παίζει ή να ασχολείται με αυτό που του αρέσει για ώρες, τότε μπορεί να συγκεντρωθεί και στο διάβασμα, αλλά δεν θέλει.»

Στην πραγματικότητα, η δυσκολία συχνά αφορά περισσότερο τη ρύθμιση και την κατεύθυνση της προσοχής παρά την πλήρη απουσία της. Το ενδιαφέρον, η αμεσότητα της ανταμοιβής, η καινοτομία και η ένταση μιας δραστηριότητας μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά το πόσο εύκολα κινητοποιείται το άτομο.

Οι εκτελεστικές λειτουργίες

Οι δυσκολίες της ΔΕΠΥ συνδέονται συχνά με λειτουργίες που είναι απαραίτητες για την οργάνωση της καθημερινότητας. Αυτές ονομάζονται εκτελεστικές λειτουργίες και περιλαμβάνουν:

• τον σχεδιασμό,
• την έναρξη μιας δραστηριότητας,
• την οργάνωση,
• τη διαχείριση του χρόνου,
• τη μνήμη εργασίας,
• την αναστολή παρορμητικών αντιδράσεων,
• τη μετάβαση από μία δραστηριότητα σε άλλη,
• την παρακολούθηση της προόδου,
• τη ρύθμιση συναισθημάτων και συμπεριφοράς.

Έτσι, ένα άτομο μπορεί να γνωρίζει τι πρέπει να κάνει, αλλά να δυσκολεύεται να ξεκινήσει, να οργανώσει τα βήματα και να παραμείνει στο έργο μέχρι την ολοκλήρωσή του.

Πώς εμφανίζεται η ΔΕΠΥ στο σχολείο

Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί:

• να ξεχνά τα βιβλία και τις εργασίες του,
• να μην προλαβαίνει να αντιγράψει από τον πίνακα,
• να δυσκολεύεται να παρακολουθήσει μεγάλες οδηγίες,
• να σηκώνεται συχνά από τη θέση του,
• να απαντά παρορμητικά,
• να χάνει σημαντικές πληροφορίες,
• να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσει εργασίες,
• να παρουσιάζει ανομοιόμορφη επίδοση,
• να γνωρίζει την απάντηση αλλά να κάνει λάθη απροσεξίας,
• να απογοητεύεται εύκολα.

Το παιδί μπορεί να ακούει συχνά:

«Δεν προσέχεις.»

«Είσαι τεμπέλης.»

«Αφού μπορείς, γιατί δεν προσπαθείς;»

Η συνεχής κριτική μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμησή του και να δημιουργήσει την πεποίθηση ότι είναι ανίκανο ή αποτυχημένο.

Πώς εμφανίζεται η ΔΕΠΥ στους ενηλίκους

Στην ενήλικη ζωή μπορεί να υπάρχει:

• συνεχής αναβλητικότητα,
• δυσκολία τήρησης προθεσμιών,
• προβλήματα διαχείρισης χρημάτων,
• καθυστέρηση στα ραντεβού,
• ακαταστασία,
• ξεχασμένες υποχρεώσεις,
• συχνές αλλαγές ενδιαφερόντων ή εργασίας,
• δυσκολία ολοκλήρωσης σχεδίων,
• υπερβολική ανάληψη υποχρεώσεων,
• παρορμητική λήψη αποφάσεων,
• ένταση στις σχέσεις,
• αίσθηση ότι η καθημερινότητα βρίσκεται συνεχώς εκτός ελέγχου.

Ο ενήλικας μπορεί να έχει αναπτύξει στρατηγικές που κρύβουν ορισμένες δυσκολίες, αλλά να χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια από τους άλλους για να παραμένει οργανωμένος.

ΔΕΠΥ και συναισθήματα

Η ΔΕΠΥ δεν αφορά μόνο την προσοχή. Πολλά άτομα βιώνουν:

• χαμηλή αντοχή στη ματαίωση,
• γρήγορες συναισθηματικές αντιδράσεις,
• έντονη απογοήτευση,
• ευαισθησία στην κριτική,
• δυσκολία να ηρεμήσουν μετά από μια σύγκρουση,
• εναλλαγές κινήτρου,
• ντροπή για λάθη και παραλείψεις.

Όταν ένα άτομο έχει δεχτεί για χρόνια αρνητικές παρατηρήσεις, μπορεί να αναπτύξει σκέψεις όπως:

«Δεν τα καταφέρνω σε τίποτα.»

«Πάντα απογοητεύω τους άλλους.»

«Είμαι τεμπέλης και ανεύθυνος.»

«Δεν μπορώ να εμπιστευτώ τον εαυτό μου.»

Αυτές οι πεποιθήσεις δεν αποτελούν τη ΔΕΠΥ, αλλά μπορεί να είναι ψυχολογικές συνέπειες των επανειλημμένων δυσκολιών και αποτυχιών.

Η αξιολόγηση της ΔΕΠΥ

Δεν υπάρχει μία μεμονωμένη εξέταση που να αποδεικνύει από μόνη της ότι κάποιος έχει ΔΕΠΥ. Η διάγνωση χρειάζεται ολοκληρωμένη κλινική και ψυχοκοινωνική αξιολόγηση από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία.

Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει:

• αναλυτικό αναπτυξιακό και οικογενειακό ιστορικό,
• διερεύνηση της παιδικής ηλικίας,
• κλινική συνέντευξη,
• ερωτηματολόγια και κλίμακες συμπτωμάτων,
• πληροφορίες από γονείς ή εκπαιδευτικούς,
• αξιολόγηση της σχολικής ή επαγγελματικής λειτουργικότητας,
• διερεύνηση της προσοχής και των εκτελεστικών λειτουργιών,
• εξέταση άλλων πιθανών αιτιών.

Οι ψηφιακές ή νευροψυχολογικές δοκιμασίες μπορούν να παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες, αλλά δεν αντικαθιστούν την κλινική κρίση και την ολοκληρωμένη αξιολόγηση.

Άλλες αιτίες δυσκολίας συγκέντρωσης

Η δυσκολία συγκέντρωσης δεν οφείλεται πάντοτε σε ΔΕΠΥ. Παρόμοια εικόνα μπορεί να εμφανίζεται σε περιπτώσεις όπως:

• αγχώδεις δυσκολίες,
• κατάθλιψη,
• τραυματικό στρες,
• διαταραχές ύπνου,
• πένθος,
• μαθησιακές δυσκολίες,
• αυτισμός,
• προβλήματα ακοής ή όρασης,
• ορμονικές ή άλλες ιατρικές καταστάσεις,
• χρήση ουσιών,
• ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων,
• έντονη ψυχική και σωματική εξάντληση.

Για αυτό χρειάζεται προσεκτική διαφοροδιάγνωση και όχι αυτοδιάγνωση μόνο μέσω ενός διαδικτυακού ερωτηματολογίου.

Πώς βοηθά ο ψυχολόγος

Βοηθά το άτομο να κατανοήσει τη λειτουργία του

Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά το άτομο να καταλάβει ότι η ΔΕΠΥ δεν αποτελεί τεμπελιά, έλλειψη νοημοσύνης ή κακό χαρακτήρα.

Ο ψυχολόγος εξηγεί:

• πώς λειτουργεί η προσοχή,
• γιατί ορισμένες δραστηριότητες είναι δυσκολότερες,
• πώς επηρεάζεται η οργάνωση,
• ποιος είναι ο ρόλος της παρορμητικότητας,
• γιατί δημιουργούνται επαναλαμβανόμενες δυσκολίες,
• ποιες στρατηγικές μπορούν να μειώσουν την επιβάρυνση.

Η κατανόηση μειώνει την ενοχή και βοηθά το άτομο να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες του με πιο πρακτικό και υποστηρικτικό τρόπο.

Δημιουργεί εξατομικευμένες στρατηγικές οργάνωσης

Δεν αρκεί να πει κάποιος στο άτομο «οργανώσου καλύτερα». Χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα σύστημα που να ανταποκρίνεται στον τρόπο λειτουργίας του.

Ο ψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει στη χρήση:

• ημερήσιου προγράμματος,
• ημερολογίου και υπενθυμίσεων,
• λίστας με λίγες και σαφείς προτεραιότητες,
• οπτικών σημειώσεων,
• σταθερών θέσεων για σημαντικά αντικείμενα,
• χρονομέτρων,
• προετοιμασίας από την προηγούμενη ημέρα,
• σταθερών καθημερινών ρουτινών.

Ο στόχος είναι να μη βασίζεται το άτομο μόνο στη μνήμη και στη στιγμιαία κινητοποίησή του, αλλά να δημιουργήσει εξωτερικά στηρίγματα.

Βοηθά στην έναρξη και ολοκλήρωση εργασιών

Μια εργασία μπορεί να φαίνεται τόσο μεγάλη ή ασαφής ώστε το άτομο να μην ξέρει από πού να ξεκινήσει.

Ο ψυχολόγος το βοηθά να τη διαχωρίσει σε μικρότερα βήματα.

Αντί για:

«Πρέπει να γράψω την εργασία.»

μπορεί να δημιουργηθεί το ακόλουθο σχέδιο:

1. Ανοίγω το αρχείο.
2. Γράφω τον τίτλο.
3. Επιλέγω τρεις βασικές ενότητες.
4. Εργάζομαι για δεκαπέντε λεπτά.
5. Κάνω σύντομο διάλειμμα.
6. Επιστρέφω στο επόμενο μικρό βήμα.

Η μικρότερη και περισσότερο συγκεκριμένη δράση μειώνει την αίσθηση υπερφόρτωσης.

Εργάζεται με την αναβλητικότητα

Η αναβλητικότητα δεν σημαίνει πάντα αδιαφορία. Μπορεί να σχετίζεται με:

• φόβο αποτυχίας,
• τελειομανία,
• δυσκολία υπολογισμού του χρόνου,
• ασαφή βήματα,
• έλλειψη άμεσης ανταμοιβής,
• συναισθηματική αποφυγή,
• δυσκολία ενεργοποίησης.

Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να αναγνωρίζει γιατί αναβάλλει και να χρησιμοποιεί πρακτικές, όπως:

• μικρή χρονική δέσμευση,
• σαφής ώρα έναρξης,
• περιορισμός περισπασμών,
• άμεση μικρή ανταμοιβή,
• συνεργασία ή παρουσία άλλου ατόμου,
• προγραμματισμένα διαλείμματα.

Βοηθά στη διαχείριση των περισπασμών

Ο ψυχολόγος και το άτομο εξετάζουν ποιοι περισπασμοί είναι περισσότερο έντονοι.

Μπορεί να βοηθήσει:

• η απομάκρυνση του κινητού τηλεφώνου,
• η απενεργοποίηση ειδοποιήσεων,
• η χρήση ήσυχου χώρου,
• η διατήρηση μόνο των απαραίτητων αντικειμένων στο γραφείο,
• η εργασία σε μικρούς χρονικούς κύκλους,
• η καταγραφή άσχετων σκέψεων σε ένα χαρτί για αργότερα,
• η εναλλαγή απαιτητικών και ευκολότερων δραστηριοτήτων.

Το ζητούμενο δεν είναι να βασίζεται το άτομο αποκλειστικά στην αυτοπειθαρχία, αλλά να διαμορφώνει το περιβάλλον έτσι ώστε η συγκέντρωση να γίνεται ευκολότερη.

Εργάζεται με τις αρνητικές σκέψεις

Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση σκέψεων όπως:

«Δεν θα τα καταφέρω.»

«Αφού καθυστέρησα, δεν έχει νόημα να ξεκινήσω.»

«Πρέπει να το κάνω τέλεια.»

«Είμαι ανίκανος.»

Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να δημιουργήσει περισσότερο ρεαλιστικές και λειτουργικές σκέψεις:

«Δεν χρειάζεται να ολοκληρώσω τα πάντα τώρα. Χρειάζεται να κάνω το πρώτο βήμα.»

«Η δυσκολία στην οργάνωση δεν καθορίζει την αξία ή τη νοημοσύνη μου.»

«Μια εργασία που έχει ολοκληρωθεί επαρκώς είναι χρησιμότερη από μια τέλεια εργασία που δεν ξεκίνησε ποτέ.»

Βοηθά στη ρύθμιση των συναισθημάτων

Το άτομο εκπαιδεύεται να:

• αναγνωρίζει έγκαιρα την ένταση,
• κάνει παύση πριν αντιδράσει,
• ονομάζει το συναίσθημά του,
• διαχωρίζει το συναίσθημα από την πράξη,
• χρησιμοποιεί τεχνικές γείωσης και χαλάρωσης,
• επιστρέφει στη συζήτηση όταν έχει ηρεμήσει,
• διαχειρίζεται τη ματαίωση χωρίς να εγκαταλείπει αμέσως.

Ενισχύει την αυτοεκτίμηση

Η θεραπεία βοηθά το άτομο να διαχωρίσει την ταυτότητά του από τις δυσκολίες του.

Δεν είναι:

«Είμαι αποτυχημένος.»

Αλλά:

«Αντιμετωπίζω δυσκολία στην οργάνωση και χρειάζομαι διαφορετικό τρόπο διαχείρισης.»

Παράλληλα, αναγνωρίζονται οι ικανότητες, τα ενδιαφέροντα, η δημιουργικότητα, η ενεργητικότητα και οι προσωπικές αξίες του ατόμου, χωρίς να εξιδανικεύεται ή να υποτιμάται η πραγματική δυσκολία.

Υποστηρίζει τους γονείς

Στα παιδιά, η παρέμβαση μπορεί να περιλαμβάνει εκπαίδευση γονέων στη διαχείριση της συμπεριφοράς.

Οι γονείς μαθαίνουν να:

• δίνουν μία σαφή οδηγία κάθε φορά,
• δημιουργούν προβλέψιμες ρουτίνες,
• χρησιμοποιούν άμεση και συγκεκριμένη επιβράβευση,
• θέτουν σταθερά και κατανοητά όρια,
• αποφεύγουν τις συνεχείς γενικές επικρίσεις,
• ενισχύουν την επιθυμητή συμπεριφορά,
• συνεργάζονται με το σχολείο,
• προσαρμόζουν τις απαιτήσεις στην ηλικία και στις δυνατότητες του παιδιού.

Η εκπαίδευση γονέων και οι σχολικές παρεμβάσεις αποτελούν σημαντικά μέρη της υποστήριξης παιδιών με ΔΕΠΥ.

Συνεργάζεται με το σχολείο ή άλλους επαγγελματίες

Όταν χρειάζεται και υπάρχει η κατάλληλη συναίνεση, μπορεί να οργανωθεί συνεργασία με:

• εκπαιδευτικούς,
• ειδικούς παιδαγωγούς,
• παιδοψυχιάτρους ή ψυχιάτρους,
• παιδιάτρους,
• εργοθεραπευτές,
• άλλους επαγγελματίες υγείας.

Στο σχολείο μπορεί να είναι χρήσιμες προσαρμογές όπως:

• σαφείς και σύντομες οδηγίες,
• διάσπαση της εργασίας σε μέρη,
• θέση με λιγότερους περισπασμούς,
• οπτικό πρόγραμμα,
• σύντομα οργανωμένα διαλείμματα,
• επιπλέον υποστήριξη στην οργάνωση,
• τακτική ανατροφοδότηση.

Η θέση της φαρμακευτικής αγωγής

Η αντιμετώπιση της ΔΕΠΥ μπορεί να περιλαμβάνει ψυχολογικές και συμπεριφορικές παρεμβάσεις, εκπαίδευση γονέων, σχολική υποστήριξη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, φαρμακευτική αγωγή. Η κατάλληλη προσέγγιση εξαρτάται από την ηλικία, τη βαρύτητα των δυσκολιών, τη λειτουργικότητα και τις ανάγκες του ατόμου.

Η φαρμακευτική αγωγή αξιολογείται και παρακολουθείται από κατάλληλα εκπαιδευμένο γιατρό. Ο ψυχολόγος δεν συνταγογραφεί φάρμακα, αλλά μπορεί να συνεργάζεται με τον γιατρό και να υποστηρίζει το άτομο στην ανάπτυξη δεξιοτήτων που η φαρμακευτική αγωγή από μόνη της δεν διδάσκει.

Πρακτικές στρατηγικές συγκέντρωσης

Για αρκετούς ανθρώπους μπορεί να βοηθήσει:

• να επιλέγουν μία εργασία κάθε φορά,
• να αρχίζουν από ένα πολύ μικρό βήμα,
• να εργάζονται σε σύντομους χρονικούς κύκλους,
• να τοποθετούν το κινητό σε άλλο δωμάτιο,
• να χρησιμοποιούν γραπτές και οπτικές υπενθυμίσεις,
• να προγραμματίζουν τα διαλείμματα,
• να έχουν σταθερό χώρο εργασίας,
• να βάζουν χρονικό περιθώριο πριν από τις προθεσμίες,
• να κοιμούνται σε όσο γίνεται σταθερές ώρες,
• να κάνουν τακτική σωματική δραστηριότητα,
• να αναγνωρίζουν τις ώρες κατά τις οποίες συγκεντρώνονται καλύτερα.

Οι στρατηγικές χρειάζεται να δοκιμάζονται και να προσαρμόζονται. Δεν λειτουργεί η ίδια μέθοδος για όλους.

Ο στόχος της θεραπείας

Ο στόχος δεν είναι να αλλάξει η προσωπικότητα του ατόμου ούτε να γίνει συνεχώς παραγωγικό.

Ο στόχος είναι να μπορέσει:

• να κατανοεί τον τρόπο λειτουργίας του,
• να οργανώνει αποτελεσματικότερα τον χρόνο του,
• να μειώνει την αναβλητικότητα,
• να ολοκληρώνει περισσότερες δραστηριότητες,
• να διαχειρίζεται την παρορμητικότητα,
• να ρυθμίζει καλύτερα τα συναισθήματά του,
• να δημιουργεί ένα υποστηρικτικό περιβάλλον,
• να βελτιώσει την αυτοεκτίμηση και τις σχέσεις του,
• να αξιοποιεί τις ικανότητές του χωρίς να εξαντλείται.

Ο ψυχολόγος δεν λέει απλώς στο άτομο «προσπάθησε περισσότερο» ή «συγκεντρώσου». Το βοηθά να κατανοήσει τι ακριβώς το δυσκολεύει και να δημιουργήσει συγκεκριμένα εργαλεία, ρουτίνες και νέους τρόπους αντιμετώπισης, ώστε η καθημερινότητά του να γίνει περισσότερο λειτουργική και διαχειρίσιμη.