Η κλινική νευροψυχολογία εστιάζει στη μνήμη, την προσοχή, την εκτελεστική λειτουργία και τη σχέση τους με τη συμπεριφορά και το συναίσθημα.

Η σχέση εγκεφάλου και συμπεριφοράς

Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως ένα σύνολο απομονωμένων περιοχών. Οι γνωστικές λειτουργίες προκύπτουν από τη συνεργασία πολλών εγκεφαλικών συστημάτων.

Για παράδειγμα, για να θυμηθεί κάποιος μια πληροφορία χρειάζεται:

1. να προσέξει την πληροφορία,
2. να την επεξεργαστεί,
3. να την αποθηκεύσει,
4. να μπορέσει να την ανακαλέσει όταν τη χρειάζεται.

Έτσι, ένα παράπονο όπως «ξεχνάω συνέχεια» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει καθαρή διαταραχή μνήμης. Μπορεί το άτομο να μην κωδικοποιεί καλά τις πληροφορίες επειδή δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, είναι εξαντλημένο, δεν κοιμάται επαρκώς ή βιώνει έντονο άγχος.

Η νευροψυχολογική προσέγγιση εξετάζει ολόκληρη αυτή τη διαδικασία και δεν περιορίζεται στην επιφανειακή περιγραφή του συμπτώματος.

Τι είναι η νευροψυχολογική αξιολόγηση

Η νευροψυχολογική αξιολόγηση είναι μια ολοκληρωμένη διαδικασία διερεύνησης των γνωστικών, συναισθηματικών και συμπεριφορικών λειτουργιών.

Δεν είναι μία απλή εξέταση μνήμης και δεν αποτελεί ένα μοναδικό τεστ. Περιλαμβάνει τη σύνθεση πληροφοριών από:

• το ατομικό και ιατρικό ιστορικό,
• την κλινική συνέντευξη,
• την παρατήρηση της συμπεριφοράς,
• προηγούμενες ιατρικές ή ψυχολογικές εκθέσεις,
• τυποποιημένες νευροψυχολογικές δοκιμασίες,
• ερωτηματολόγια διάθεσης και συμπεριφοράς,
• πληροφορίες από συγγενείς ή φροντιστές, όταν υπάρχει συναίνεση,
• τις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής του ατόμου.

Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας, τα δεδομένα αναλύονται και συνδυάζονται ώστε να διαμορφωθεί ένα συνολικό προφίλ γνωστικών δυνατοτήτων και δυσκολιών. Η αξιολόγηση μπορεί να πραγματοποιηθεί μία φορά ή να επαναληφθεί στο μέλλον για να διερευνηθούν πιθανές αλλαγές.

Δεν είναι εξέταση επιτυχίας ή αποτυχίας

Στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες δεν υπάρχει η έννοια της επιτυχίας ή της αποτυχίας όπως σε ένα σχολικό διαγώνισμα.

Ο στόχος δεν είναι να αποδειχθεί αν κάποιος είναι «έξυπνος» ή «ικανός». Ο στόχος είναι να παρατηρηθεί:

• πώς επεξεργάζεται τις πληροφορίες,
• ποιος τρόπος επίλυσης τον βοηθά,
• πού εμφανίζεται δυσκολία,
• αν κουράζεται εύκολα,
• αν κάνει παρορμητικά λάθη,
• αν χρειάζεται περισσότερο χρόνο,
• αν συγκρατεί καλύτερα οπτικές ή λεκτικές πληροφορίες,
• ποια είναι τα δυνατά σημεία στα οποία μπορεί να στηριχθεί.

Τα αποτελέσματα ερμηνεύονται σε σχέση με παράγοντες όπως η ηλικία, η εκπαίδευση, το γλωσσικό και πολιτισμικό υπόβαθρο, το ιατρικό ιστορικό και η προηγούμενη λειτουργικότητα του ατόμου. Δεν ερμηνεύεται ένας αριθμός απομονωμένα από τη συνολική κλινική εικόνα.

Τι εξετάζεται

Προσοχή και συγκέντρωση

Αξιολογείται κατά πόσο το άτομο μπορεί:

• να παραμένει συγκεντρωμένο,
• να αγνοεί άσχετα ερεθίσματα,
• να διατηρεί την προσοχή του για αρκετό χρόνο,
• να μετακινεί την προσοχή από μία εργασία σε άλλη,
• να παρακολουθεί περισσότερες από μία πληροφορίες.

Οι δυσκολίες προσοχής μπορεί να επηρεάζουν τη μάθηση, τη μνήμη, την εργασία και την ασφαλή εκτέλεση καθημερινών δραστηριοτήτων.

Μνήμη και μάθηση

Η αξιολόγηση μπορεί να διερευνήσει:

• την άμεση συγκράτηση πληροφοριών,
• τη λεκτική και οπτική μνήμη,
• τη μάθηση νέου υλικού,
• την ανάκληση μετά από καθυστέρηση,
• την αναγνώριση πληροφοριών,
• τη μνήμη προσωπικών γεγονότων,
• την ικανότητα να θυμάται κάποιος μελλοντικές υποχρεώσεις.

Η αξιολόγηση βοηθά να φανεί αν η δυσκολία βρίσκεται στην αρχική μάθηση, στην αποθήκευση ή στην ανάκληση της πληροφορίας.

Εκτελεστικές λειτουργίες

Οι εκτελεστικές λειτουργίες επιτρέπουν στον άνθρωπο να οργανώνει και να κατευθύνει τη συμπεριφορά του.

Περιλαμβάνουν:

• τον σχεδιασμό,
• την οργάνωση,
• την επίλυση προβλημάτων,
• τη γνωστική ευελιξία,
• την αναστολή παρορμητικών αντιδράσεων,
• την παρακολούθηση λαθών,
• τη λήψη αποφάσεων,
• τη διαχείριση πολλών βημάτων μιας δραστηριότητας.

Ένα άτομο μπορεί να διαθέτει τις απαραίτητες γνώσεις, αλλά να δυσκολεύεται να τις εφαρμόσει οργανωμένα στην καθημερινότητά του.

Γλώσσα και επικοινωνία

Μπορεί να αξιολογηθούν:

• η κατανόηση του λόγου,
• η παραγωγή ομιλίας,
• η κατονομασία αντικειμένων,
• η εύρεση λέξεων,
• η ανάγνωση,
• η γραφή,
• η λεκτική ευχέρεια,
• η κατανόηση σύνθετων εννοιών.

Οι γλωσσικές δυσκολίες μπορεί να εμφανιστούν μετά από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, κρανιοεγκεφαλική κάκωση ή άλλες νευρολογικές καταστάσεις.

Οπτικοχωρικές και αντιληπτικές λειτουργίες

Εξετάζεται η ικανότητα:

• αναγνώρισης σχημάτων και αντικειμένων,
• αντίληψης του χώρου,
• προσανατολισμού,
• κατασκευής σχεδίων,
• κατανόησης της σχέσης μεταξύ μερών και συνόλου,
• ασφαλούς πλοήγησης στο περιβάλλον.

Ταχύτητα επεξεργασίας

Ορισμένοι άνθρωποι κατανοούν σωστά τις πληροφορίες, αλλά χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να τις επεξεργαστούν και να ανταποκριθούν.

Η μειωμένη ταχύτητα μπορεί να επηρεάζει:

• την εργασία υπό χρονική πίεση,
• την παρακολούθηση μιας γρήγορης συζήτησης,
• την οδήγηση,
• την εκτέλεση σύνθετων καθηκόντων,
• τη σχολική ή επαγγελματική απόδοση.

Συναισθηματική και συμπεριφορική λειτουργία

Η νευροψυχολογική αξιολόγηση δεν εξετάζει μόνο τις γνωστικές δεξιότητες. Διερευνά επίσης παράγοντες όπως:

• το άγχος,
• η κατάθλιψη,
• η ευερεθιστότητα,
• η παρορμητικότητα,
• η απάθεια,
• η συναισθηματική αστάθεια,
• οι αλλαγές προσωπικότητας,
• η αντίληψη του ατόμου για τις δυσκολίες του.

Η διάθεση, ο ύπνος, ο πόνος, η κόπωση και το στρες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη γνωστική απόδοση. Για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να εξετάζονται απομονωμένα από το υπόλοιπο ψυχολογικό και ιατρικό πλαίσιο.

Πότε μπορεί να χρειάζεται αξιολόγηση

Μια νευροψυχολογική αξιολόγηση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν υπάρχει:

• επίμονη δυσκολία μνήμης,
• μειωμένη συγκέντρωση,
• δυσκολία οργάνωσης και προγραμματισμού,
• αλλαγή στη συμπεριφορά ή στην προσωπικότητα,
• δυσκολία στην εύρεση λέξεων,
• πτώση της σχολικής ή επαγγελματικής λειτουργικότητας,
• δυσκολία επιστροφής στην εργασία μετά από ασθένεια ή τραυματισμό,
• ανάγκη παρακολούθησης της γνωστικής λειτουργίας με την πάροδο του χρόνου,
• ανάγκη σχεδιασμού αποκατάστασης και καθημερινής υποστήριξης.

Νευρολογικές και ιατρικές καταστάσεις

Η Κλινική Νευροψυχολογία μπορεί να συμβάλει στην αξιολόγηση και υποστήριξη ανθρώπων με καταστάσεις όπως:

• αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο,
• κρανιοεγκεφαλική κάκωση,
• επιληψία,
• όγκος εγκεφάλου,
• σκλήρυνση κατά πλάκας,
• νόσος Parkinson,
• νόσος Alzheimer και άλλες μορφές άνοιας,
• ήπια γνωστική διαταραχή,
• εγκεφαλίτιδα,
• υδροκέφαλος,
• άλλες παθήσεις που επηρεάζουν το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Οι νευροψυχολογικές υπηρεσίες λειτουργούν συχνά σε συνεργασία με τη νευρολογία, την ψυχιατρική, τη νευροχειρουργική, την αποκατάσταση και άλλες ειδικότητες.

Αναπτυξιακές και μαθησιακές δυσκολίες

Στα παιδιά και στους εφήβους η αξιολόγηση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν υπάρχουν:

• δυσκολίες προσοχής και συγκέντρωσης,
• προβλήματα μάθησης,
• δυσκολία μνήμης,
• αναπτυξιακές διαταραχές,
• νευρολογικές ή γενετικές καταστάσεις,
• ιστορικό πρόωρης γέννησης,
• επιληψία,
• εγκεφαλικός τραυματισμός,
• σημαντική ασυμφωνία ανάμεσα στις ικανότητες και στη σχολική επίδοση.

Η παιδιατρική νευροψυχολογική αξιολόγηση προσπαθεί να κατανοήσει όχι μόνο τι δυσκολεύει το παιδί, αλλά και πώς η ανάπτυξη του εγκεφάλου αλληλεπιδρά με το σχολείο, την οικογένεια, τα συναισθήματα και τις κοινωνικές απαιτήσεις. Τα ευρήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον σχεδιασμό εκπαιδευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων.

Πώς πραγματοποιείται η αξιολόγηση

Καθορισμός του ερωτήματος

Πριν από την αξιολόγηση χρειάζεται να προσδιοριστεί με σαφήνεια το ερώτημα.

Για παράδειγμα:

• Γιατί δυσκολεύεται το άτομο να θυμάται;
• Υπάρχει αλλαγή σε σχέση με την προηγούμενη λειτουργία του;
• Ποιες γνωστικές λειτουργίες έχουν επηρεαστεί μετά από έναν τραυματισμό;
• Τι υποστήριξη χρειάζεται στο σχολείο ή στην εργασία;
• Πώς μπορεί να οργανωθεί ένα πρόγραμμα αποκατάστασης;
• Χρειάζεται επαναξιολόγηση για την παρακολούθηση της πορείας;

Το ερώτημα καθορίζει ποιες δοκιμασίες θα επιλεγούν και ποια στοιχεία χρειάζεται να συλλεχθούν.

Κλινική συνέντευξη

Στη συνέντευξη διερευνώνται:

• οι παρούσες δυσκολίες,
• το ιατρικό και νευρολογικό ιστορικό,
• η ψυχική υγεία,
• ο ύπνος,
• η φαρμακευτική αγωγή,
• η χρήση ουσιών,
• η εκπαίδευση,
• η επαγγελματική πορεία,
• η καθημερινή λειτουργικότητα,
• οι προηγούμενες ικανότητες,
• οι αλλαγές που παρατηρεί το ίδιο το άτομο ή οι συγγενείς του.

Με τη συναίνεση του εξεταζόμενου, μπορεί να ζητηθούν πληροφορίες από έναν συγγενή ή άλλο άτομο που τον γνωρίζει καλά.

Χορήγηση δοκιμασιών

Οι δοκιμασίες μπορεί να περιλαμβάνουν:

• προφορικές ερωτήσεις,
• ασκήσεις με χαρτί και μολύβι,
• χρήση υλικών ή σχημάτων,
• ηλεκτρονικές δραστηριότητες,
• ασκήσεις μνήμης,
• εργασίες προσοχής και ταχύτητας,
• ερωτηματολόγια συναισθηματικής λειτουργίας.

Δεν χορηγείται η ίδια ακριβώς συστοιχία σε όλους. Η επιλογή εξαρτάται από το ερώτημα, την ηλικία, το ιστορικό, τις δυσκολίες και τις δυνατότητες του ατόμου.

Σύνθεση και ερμηνεία

Η αξιολόγηση δεν ολοκληρώνεται με τον υπολογισμό των βαθμολογιών.

Ο ειδικός χρειάζεται να συνδυάσει:

• τις επιδόσεις στις δοκιμασίες,
• τον τρόπο εκτέλεσης,
• τα λάθη,
• τη συμπεριφορά κατά την εξέταση,
• το ιστορικό,
• τις ιατρικές πληροφορίες,
• τη διάθεση,
• την καθημερινή λειτουργικότητα,
• το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο.

Στόχος είναι να δοθεί μια κλινικά χρήσιμη ερμηνεία και όχι απλώς ένας κατάλογος αριθμών.

Ανατροφοδότηση και έκθεση

Μετά την αξιολόγηση πραγματοποιείται συνήθως συνάντηση ανατροφοδότησης.

Παρουσιάζονται:

• τα βασικά ευρήματα,
• οι γνωστικές δυνατότητες,
• οι δυσκολίες,
• οι πιθανές εξηγήσεις,
• οι επιπτώσεις στην καθημερινότητα,
• οι προτάσεις για περαιτέρω διερεύνηση,
• οι θεραπευτικές και πρακτικές συστάσεις.

Ανάλογα με το αίτημα μπορεί να συνταχθεί γραπτή έκθεση, η οποία περιγράφει το γνωστικό προφίλ και παρέχει συγκεκριμένες κατευθύνσεις για θεραπεία, αποκατάσταση, εκπαίδευση ή καθημερινή υποστήριξη.

Πώς βοηθά ο κλινικός νευροψυχολόγος

Αναγνωρίζει το ιδιαίτερο γνωστικό προφίλ

Δύο άνθρωποι με την ίδια ιατρική διάγνωση μπορεί να παρουσιάζουν πολύ διαφορετικές δυσκολίες.

Ο ένας μπορεί να δυσκολεύεται κυρίως στη μνήμη, ενώ ο άλλος στην ταχύτητα επεξεργασίας, στην οργάνωση ή στη ρύθμιση της συμπεριφοράς.

Η νευροψυχολογική αξιολόγηση βοηθά να κατανοηθεί η εξατομικευμένη εικόνα του ανθρώπου και να αποφευχθούν γενικές υποθέσεις.

Συμβάλλει στη διαφορική διερεύνηση

Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να έχουν διαφορετικές αιτίες.

Για παράδειγμα, η δυσκολία συγκέντρωσης μπορεί να σχετίζεται με:

• νευρολογική κατάσταση,
• ΔΕΠΥ,
• άγχος,
• κατάθλιψη,
• αϋπνία,
• χρόνιο πόνο,
• φαρμακευτική αγωγή,
• υπερβολική κόπωση.

Η αξιολόγηση δεν αντικαθιστά την ιατρική διάγνωση, αλλά μπορεί να προσφέρει σημαντικά δεδομένα για τη διαφορική κατανόηση και τον σχεδιασμό της φροντίδας.

Εντοπίζει τις διατηρημένες ικανότητες

Η νευροψυχολογική προσέγγιση δεν επικεντρώνεται μόνο στα ελλείμματα.

Αναγνωρίζει τις λειτουργίες που παραμένουν ισχυρές και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αντισταθμιστούν άλλες δυσκολίες.

Για παράδειγμα, ένα άτομο με δυσκολία στη λεκτική μνήμη μπορεί να επωφελείται περισσότερο από:

• εικόνες,
• σχεδιαγράμματα,
• γραπτές σημειώσεις,
• οπτική οργάνωση,
• πρακτική εξάσκηση.

Σχεδιάζει εξατομικευμένη γνωστική αποκατάσταση

Η γνωστική αποκατάσταση έχει στόχο να βοηθήσει το άτομο να διαχειριστεί τις αλλαγές στη σκέψη και στην καθημερινή λειτουργικότητα.

Μπορεί να περιλαμβάνει:

• εξάσκηση συγκεκριμένων δεξιοτήτων,
• εκπαίδευση σε στρατηγικές μνήμης,
• χρήση ημερολογίου και υπενθυμίσεων,
• διάσπαση σύνθετων δραστηριοτήτων σε βήματα,
• διαμόρφωση σταθερών ρουτινών,
• οργάνωση του περιβάλλοντος,
• μείωση περισπασμών,
• διαχείριση της γνωστικής κόπωσης,
• χρήση αντισταθμιστικών βοηθημάτων.

Η αποκατάσταση δεν σημαίνει πάντοτε ότι μια λειτουργία επιστρέφει ακριβώς στην προηγούμενη κατάσταση. Μπορεί να σημαίνει ότι το άτομο μαθαίνει πιο αποτελεσματικούς τρόπους να χρησιμοποιεί τις δυνατότητές του και να υποστηρίζει τις δυσκολίες του. Οι νευροψυχολογικές υπηρεσίες μπορούν να συνδυάζουν αξιολόγηση, ψυχολογική παρέμβαση, γνωστική αποκατάσταση και αντισταθμιστικές στρατηγικές.

Υποστηρίζει τη συναισθηματική προσαρμογή

Μια νευρολογική διάγνωση ή μια επίκτητη γνωστική δυσκολία μπορεί να επηρεάσει βαθιά την ταυτότητα του ανθρώπου.

Μπορεί να εμφανιστούν:

• φόβος,
• θλίψη,
• θυμός,
• ντροπή,
• απογοήτευση,
• απώλεια αυτοπεποίθησης,
• άγχος για το μέλλον,
• αίσθηση εξάρτησης από τους άλλους.

Η ψυχολογική παρέμβαση βοηθά το άτομο να επεξεργαστεί τις αλλαγές, να αναγνωρίσει τις νέες ανάγκες του και να προσαρμοστεί χωρίς να ταυτίζει ολόκληρη την αξία του με τις γνωστικές δυσκολίες.

Υποστηρίζει την οικογένεια και τους φροντιστές

Οι γνωστικές και συμπεριφορικές αλλαγές επηρεάζουν συχνά ολόκληρη την οικογένεια.

Οι συγγενείς μπορεί να δυσκολεύονται να κατανοήσουν γιατί το άτομο:

• ξεχνά όσα του είπαν,
• επαναλαμβάνει τις ίδιες ερωτήσεις,
• θυμώνει πιο εύκολα,
• δεν οργανώνεται,
• φαίνεται αδιάφορο,
• υπερεκτιμά τις δυνατότητές του,
• δυσκολεύεται να αντιληφθεί τις αλλαγές του.

Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά την οικογένεια να κατανοήσει ότι ορισμένες συμπεριφορές μπορεί να σχετίζονται με αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου και όχι με αδιαφορία ή έλλειψη προσπάθειας. Παράλληλα, οργανώνονται πιο λειτουργικοί τρόποι επικοινωνίας και υποστήριξης.

Συνεργάζεται με διεπιστημονική ομάδα

Ανάλογα με τις ανάγκες, μπορεί να υπάρχει συνεργασία με:

• νευρολόγο,
• ψυχίατρο,
• νευροχειρουργό,
• φυσίατρο,
• λογοθεραπευτή,
• εργοθεραπευτή,
• φυσικοθεραπευτή,
• ειδικό παιδαγωγό,
• κοινωνικό λειτουργό,
• εκπαιδευτικούς,
• άλλους επαγγελματίες υγείας.

Η συνεργασία βοηθά στη δημιουργία ενός ενιαίου και ρεαλιστικού σχεδίου υποστήριξης.

Νευροψυχολογική αξιολόγηση και απεικόνιση εγκεφάλου

Η νευροψυχολογική αξιολόγηση δεν είναι μαγνητική ή αξονική τομογραφία και δεν εξετάζει άμεσα τη δομή του εγκεφάλου.

Η απεικόνιση μπορεί να δείξει ανατομικές ή άλλες ιατρικές μεταβολές. Η νευροψυχολογική αξιολόγηση εξετάζει πώς λειτουργούν στην πράξη οι γνωστικές και συμπεριφορικές ικανότητες του ατόμου.

Οι δύο μορφές εξέτασης μπορεί να είναι συμπληρωματικές, αλλά η μία δεν αντικαθιστά την άλλη.

Πότε χρειάζεται πρώτα άμεση ιατρική βοήθεια

Η νευροψυχολογική αξιολόγηση είναι προγραμματισμένη κλινική διαδικασία και δεν αποτελεί υπηρεσία επειγόντων περιστατικών.

Χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση όταν εμφανίζεται ξαφνικά:

• αδυναμία ή μούδιασμα στη μία πλευρά του σώματος,
• πτώση της μίας πλευράς του προσώπου,
• δυσκολία στην ομιλία ή στην κατανόηση,
• έντονη σύγχυση,
• ξαφνική απώλεια όρασης,
• σοβαρή αστάθεια,
• πολύ έντονος και ασυνήθιστος πονοκέφαλος,
• απότομη αλλαγή της συνείδησης.

Ακόμη και αν τα συμπτώματα υποχωρήσουν γρήγορα, χρειάζεται επείγουσα ιατρική αντιμετώπιση, καθώς μπορεί να σχετίζονται με αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο.

Ο στόχος της Κλινικής Νευροψυχολογίας

Ο στόχος δεν είναι απλώς να δοθεί μια βαθμολογία ή να καταγραφούν οι δυσκολίες.

Ο στόχος είναι να μπορέσει το άτομο:

• να κατανοήσει καλύτερα τον τρόπο λειτουργίας του,
• να αναγνωρίσει τις δυνατότητες και τις δυσκολίες του,
• να λάβει σαφείς και πρακτικές συστάσεις,
• να οργανώσει κατάλληλη θεραπεία ή αποκατάσταση,
• να υποστηριχθεί στο σχολείο ή στην εργασία,
• να διατηρήσει όσο γίνεται περισσότερο την ανεξαρτησία του,
• να προσαρμοστεί στις αλλαγές χωρίς να χάνει την αίσθηση της ταυτότητάς του,
• να βελτιώσει την ποιότητα της καθημερινής του ζωής.

Η Κλινική Νευροψυχολογία δεν αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως ένα σύνολο βαθμολογιών. Συνδέει τα ευρήματα της αξιολόγησης με την προσωπική του ιστορία, τις πραγματικές ανάγκες, τις σχέσεις, το περιβάλλον και τους στόχους του.

Ο ειδικός δεν εξετάζει μόνο «τι δεν λειτουργεί». Αναζητά τι παραμένει δυνατό, τι μπορεί να ενισχυθεί και ποιες αλλαγές μπορούν να βοηθήσουν τον άνθρωπο να λειτουργήσει με μεγαλύτερη ασφάλεια, αυτονομία και αξιοπρέπεια.