Η ολιστική προσέγγιση βλέπει τον άνθρωπο ως ενιαίο σύνολο και αναζητά τις σχέσεις ανάμεσα στο σώμα, το συναίσθημα, τη σκέψη και το περιβάλλον.

Η βιοψυχοκοινωνική κατανόηση

Η ψυχική υγεία επηρεάζεται από τη διαρκή αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Βιολογικοί και σωματικοί παράγοντες

Εξετάζονται στοιχεία όπως:

• η γενική σωματική υγεία,
• η νευρολογική λειτουργία,
• η κληρονομική ευαλωτότητα,
• οι ορμονικές αλλαγές,
• ο ύπνος,
• η διατροφή,
• ο χρόνιος πόνος,
• η κόπωση,
• η χρήση ουσιών,
• η φαρμακευτική αγωγή.

Η σωματική και η ψυχική υγεία δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Μια χρόνια πάθηση μπορεί να επηρεάσει τη διάθεση, ενώ το χρόνιο άγχος μπορεί να επιβαρύνει τον ύπνο, την ενέργεια και τη φροντίδα του σώματος. Η ολοκληρωμένη φροντίδα επιδιώκει να συνδέει τις ανάγκες σωματικής και ψυχικής υγείας, αντί να τις αντιμετωπίζει ως ασύνδετες.

Ψυχολογικοί παράγοντες

Διερευνώνται:

• οι σκέψεις και οι πεποιθήσεις,
• ο τρόπος διαχείρισης των συναισθημάτων,
• η αυτοεκτίμηση,
• οι μηχανισμοί άμυνας,
• οι προηγούμενες εμπειρίες,
• τα τραυματικά βιώματα,
• οι φόβοι,
• οι ανάγκες,
• τα πρότυπα σύνδεσης,
• οι στρατηγικές αντιμετώπισης των δυσκολιών.

Ο ίδιος εξωτερικός παράγοντας μπορεί να επηρεάσει διαφορετικά δύο ανθρώπους, επειδή καθένας έχει διαφορετική ιστορία, προσωπικότητα, υποστηρικτικό περιβάλλον και τρόπο κατανόησης των γεγονότων.

Κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες

Η ψυχική υγεία επηρεάζεται επίσης από:

• τις οικογενειακές και συντροφικές σχέσεις,
• την κοινωνική υποστήριξη,
• την εργασία,
• την οικονομική κατάσταση,
• τη στέγαση,
• την εκπαίδευση,
• τις κοινωνικές ανισότητες,
• την απομόνωση,
• τις εμπειρίες διάκρισης,
• την πολιτισμική ταυτότητα,
• τις συνθήκες της κοινότητας.

Οι κοινωνικές, οικονομικές και φυσικές συνθήκες μέσα στις οποίες γεννιέται, μεγαλώνει, εργάζεται και ζει ένας άνθρωπος μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ψυχική του υγεία. Επομένως, δεν είναι σωστό να αποδίδεται κάθε δυσκολία αποκλειστικά στην προσωπικότητα ή στις ατομικές επιλογές του.

Ο άνθρωπος πέρα από τη διάγνωση

Μια διάγνωση μπορεί να είναι χρήσιμη, επειδή βοηθά:

• στην κατανόηση ενός συνόλου συμπτωμάτων,
• στην επικοινωνία μεταξύ επαγγελματιών,
• στην επιλογή κατάλληλων παρεμβάσεων,
• στην οργάνωση της θεραπείας.

Ωστόσο, η διάγνωση δεν περιγράφει ολόκληρο τον άνθρωπο.

Δύο άτομα με την ίδια διάγνωση μπορεί να έχουν:

• διαφορετικές ανάγκες,
• διαφορετικό ιστορικό,
• διαφορετικές σχέσεις,
• διαφορετικούς προστατευτικούς παράγοντες,
• διαφορετικές θεραπευτικές προτεραιότητες,
• διαφορετικούς στόχους ζωής.

Η ολιστική προσέγγιση δεν ρωτά μόνο:

«Ποια διαταραχή έχεις;»

Ρωτά επίσης:

• Τι έχει συμβεί στη ζωή σου;
• Πώς κατανοείς όσα βιώνεις;
• Τι σε δυσκολεύει περισσότερο αυτή την περίοδο;
• Ποιες ανάγκες δεν καλύπτονται;
• Τι σε έχει βοηθήσει να αντέξεις;
• Ποιες σχέσεις σε στηρίζουν;
• Ποια στοιχεία της ζωής σου θέλεις να αλλάξεις;
• Τι έχει νόημα για εσένα;

Οι βασικές αρχές της ολιστικής φροντίδας

Εξατομίκευση

Δεν εφαρμόζεται το ίδιο θεραπευτικό σχέδιο σε όλους. Η παρέμβαση προσαρμόζεται:

• στην ηλικία,
• στην προσωπικότητα,
• στις ανάγκες,
• στις δυνατότητες,
• στο ιστορικό,
• στις αξίες,
• στο πολιτισμικό πλαίσιο,
• στις πραγματικές συνθήκες ζωής του ανθρώπου.

Μια τεχνική που είναι αποτελεσματική για έναν άνθρωπο μπορεί να χρειάζεται προσαρμογή ή να μην είναι κατάλληλη για κάποιον άλλο.

Ενεργή συμμετοχή του θεραπευόμενου

Ο θεραπευόμενος δεν αντιμετωπίζεται ως παθητικός ασθενής. Συμμετέχει στον καθορισμό:

• των θεραπευτικών στόχων,
• των προτεραιοτήτων,
• των παρεμβάσεων,
• του ρυθμού της θεραπείας,
• των αποφάσεων που αφορούν τη φροντίδα του.

Η κοινή λήψη αποφάσεων βασίζεται στη συνεργασία ανάμεσα στο άτομο και στον επαγγελματία, ώστε οι επιλογές να ανταποκρίνονται τόσο στην επιστημονική γνώση όσο και στις προτιμήσεις και στις αξίες του ανθρώπου.

Επιστημονικά τεκμηριωμένη πρακτική

Η ολιστική προσέγγιση δεν σημαίνει ότι χρησιμοποιούνται χωρίς κριτική οποιεσδήποτε «εναλλακτικές» πρακτικές.

Η θεραπεία χρειάζεται να βασίζεται:

• σε επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις,
• στην κλινική αξιολόγηση,
• στην επαγγελματική δεοντολογία,
• στις ανάγκες και στις προτιμήσεις του θεραπευόμενου,
• στη συστηματική παρακολούθηση της πορείας.

Η ολιστική φροντίδα μπορεί να συνδυάζει διαφορετικές τεκμηριωμένες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές, αλλά δεν αντικαθιστά την κατάλληλη ιατρική ή ψυχιατρική αντιμετώπιση όταν αυτή είναι απαραίτητη.

Σεβασμός της αυτονομίας και της αξιοπρέπειας

Το άτομο έχει δικαίωμα:

• να ενημερώνεται,
• να θέτει ερωτήσεις,
• να εκφράζει τις προτιμήσεις του,
• να γνωρίζει τα όρια και τους στόχους της παρέμβασης,
• να συμμετέχει στις αποφάσεις,
• να αντιμετωπίζεται χωρίς στιγματισμό.

Οι σύγχρονες κατευθύνσεις για τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας δίνουν έμφαση στην προσωποκεντρική φροντίδα, στην κοινωνική ένταξη, στην αυτονομία και στον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

Αναγνώριση των δυνατοτήτων

Η θεραπεία δεν επικεντρώνεται μόνο στα συμπτώματα, στα ελλείμματα ή στις αποτυχίες.

Εξετάζει επίσης:

• τις ικανότητες,
• την ανθεκτικότητα,
• τις αξίες,
• τις σημαντικές σχέσεις,
• τις προηγούμενες επιτυχίες,
• τα ενδιαφέροντα,
• τις πηγές νοήματος,
• τους τρόπους με τους οποίους το άτομο έχει επιβιώσει από προηγούμενες δυσκολίες.

Ο άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο από όσα τον δυσκολεύουν. Διαθέτει δυνατότητες πάνω στις οποίες μπορεί να οικοδομηθεί η θεραπευτική αλλαγή.

Πώς βοηθά ο ψυχολόγος

 Πραγματοποιεί συνολική αξιολόγηση

Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στο κύριο σύμπτωμα. Ο ψυχολόγος μπορεί να διερευνήσει:

• την παρούσα δυσκολία,
• τη διάρκεια και την ένταση των συμπτωμάτων,
• τη σωματική υγεία,
• τον ύπνο και την ενέργεια,
• τις σχέσεις,
• το οικογενειακό ιστορικό,
• τα σημαντικά γεγονότα ζωής,
• το τραύμα και τις απώλειες,
• την εργασία και τις σπουδές,
• τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες,
• τη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών,
• τις προηγούμενες θεραπείες,
• τους προστατευτικούς παράγοντες,
• τις ανάγκες και τους προσωπικούς στόχους.

Εξετάζεται επίσης η πιθανότητα κινδύνου, όπως η παραμέληση της φροντίδας, ο αυτοτραυματισμός, οι σκέψεις αυτοκτονίας ή η έκθεση σε βία.

Δημιουργεί μια εξατομικευμένη κλινική διατύπωση

Η κλινική διατύπωση αποτελεί μια οργανωμένη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δημιουργήθηκε και διατηρείται η δυσκολία.

Μπορεί να περιλαμβάνει:

• παράγοντες που αύξησαν την ευαλωτότητα,
• γεγονότα που ενεργοποίησαν τα συμπτώματα,
• σκέψεις και συναισθήματα,
• συμπεριφορές που διατηρούν το πρόβλημα,
• οικογενειακά ή σχεσιακά μοτίβα,
• κοινωνικές πιέσεις,
• προστατευτικούς παράγοντες,
• διαθέσιμους πόρους.

Για παράδειγμα, η κατάθλιψη ενός ανθρώπου μπορεί να συνδέεται όχι μόνο με αρνητικές σκέψεις, αλλά και με πένθος, κοινωνική απομόνωση, χρόνιο πόνο, εργασιακή εξουθένωση και έλλειψη υποστηρικτικών σχέσεων.

Το θεραπευτικό σχέδιο χρειάζεται επομένως να ανταποκρίνεται σε ολόκληρη αυτή την εικόνα.

Επιλέγει και συνδυάζει κατάλληλες παρεμβάσεις

Ανάλογα με τις ανάγκες, μπορεί να χρησιμοποιηθούν στοιχεία από διαφορετικές τεκμηριωμένες προσεγγίσεις, όπως:

• Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία,
• Συστημική Ψυχοθεραπεία,
• Ψυχοδυναμική κατανόηση,
• Προσωποκεντρική θεραπεία,
• Θεραπεία Σχημάτων,
• Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης,
• τεχνικές ενσυνειδητότητας,
• παρεμβάσεις εστιασμένες στο τραύμα,
• συμπεριφορική ενεργοποίηση,
• εκπαίδευση στη ρύθμιση συναισθημάτων,
• νευροψυχολογική αποκατάσταση, όταν χρειάζεται.

Ο συνδυασμός δεν γίνεται τυχαία. Κάθε τεχνική χρειάζεται να εξυπηρετεί έναν σαφή θεραπευτικό στόχο και να ανταποκρίνεται στη διατύπωση της συγκεκριμένης περίπτωσης.

Συνδέει το συναίσθημα με το σώμα

Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να παρατηρεί πώς τα συναισθήματα εκδηλώνονται στο σώμα.

Για παράδειγμα:

• το άγχος μπορεί να συνοδεύεται από ταχυκαρδία και μυϊκή ένταση,
• η κατάθλιψη από κόπωση και βραδύτητα,
• το τραύμα από υπερεπαγρύπνηση ή αποσύνδεση,
• ο θυμός από ένταση και γρήγορη αναπνοή.

Μπορεί να χρησιμοποιηθούν τεχνικές όπως:

• παρατήρηση των σωματικών αισθήσεων,
• γείωση,
• ρύθμιση της αναπνοής,
• μυϊκή χαλάρωση,
• ενσυνειδητότητα,
• αναγνώριση των πρώτων σημείων συναισθηματικής έντασης.

Οι τεχνικές αυτές λειτουργούν υποστηρικτικά και δεν αντικαθιστούν την ιατρική διερεύνηση νέων ή ανησυχητικών σωματικών συμπτωμάτων.

Εξετάζει τις σχέσεις και τα συστήματα

Οι δυσκολίες του ανθρώπου συχνά συνδέονται με τα συστήματα στα οποία συμμετέχει:

• την οικογένεια,
• τη συντροφική σχέση,
• την εργασία,
• το σχολείο,
• την κοινότητα,
• το πολιτισμικό περιβάλλον.

Η συστημική κατανόηση εξετάζει:

• τους ρόλους,
• τα όρια,
• τους τρόπους επικοινωνίας,
• τις προσδοκίες,
• τις συμμαχίες και τις συγκρούσεις,
• τα μοτίβα που επαναλαμβάνονται,
• τις αλλαγές που επηρεάζουν ολόκληρο το σύστημα.

Ο στόχος δεν είναι να κατηγορηθεί η οικογένεια ή το περιβάλλον, αλλά να γίνει κατανοητό πώς οι σχέσεις επηρεάζουν τη δυσκολία και πώς μπορούν να αποτελέσουν μέρος της λύσης.

Ενισχύει την καθημερινή φροντίδα

Η ψυχική υγεία υποστηρίζεται και μέσα από τη βασική καθημερινή φροντίδα.

Ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου, μπορεί να εξεταστούν:

• η ποιότητα του ύπνου,
• η καθημερινή ρουτίνα,
• η σωματική δραστηριότητα,
• η διατροφή,
• η ξεκούραση,
• η κοινωνική σύνδεση,
• η ισορροπία εργασίας και προσωπικής ζωής,
• η χρήση του διαδικτύου και των οθονών,
• η κατανάλωση αλκοόλ ή άλλων ουσιών.

Η αυτοφροντίδα δεν είναι μια επιφανειακή προτροπή να «προσέξει περισσότερο τον εαυτό του». Είναι η ανάπτυξη ρεαλιστικών συνηθειών που μπορούν να υποστηρίξουν το σώμα, την ψυχική ανθεκτικότητα και τη θεραπευτική διαδικασία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την αυτοφροντίδα ως ενεργή συμμετοχή των ανθρώπων στη διατήρηση της υγείας και στην αντιμετώπιση της ασθένειας, συμπληρωματικά προς την επαγγελματική φροντίδα.

Διερευνά τις αξίες και το προσωπικό νόημα

Η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο την απουσία συμπτωμάτων.

Αφορά επίσης την ικανότητα του ανθρώπου:

• να συνδέεται,
• να μαθαίνει,
• να εργάζεται,
• να αξιοποιεί τις δυνατότητές του,
• να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες,
• να συμμετέχει στην κοινότητά του,
• να ζει σύμφωνα με όσα θεωρεί σημαντικά.

Η ψυχική υγεία αποτελεί μέρος της συνολικής ευεξίας και συνδέεται με τη δυνατότητα του ανθρώπου να διαχειρίζεται τις πιέσεις της ζωής, να αναπτύσσει τις ικανότητές του και να συμμετέχει δημιουργικά στο κοινωνικό περιβάλλον.

Ο ψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει το άτομο να διερευνήσει:

• Τι έχει πραγματική σημασία για εμένα;
• Ποια ζωή θέλω να δημιουργήσω;
• Ποιες σχέσεις θέλω να καλλιεργήσω;
• Ποια όρια χρειάζομαι;
• Ποιες πλευρές του εαυτού μου έχω παραμελήσει;
• Πώς μπορώ να κινηθώ προς τις αξίες μου, ακόμη και όταν υπάρχουν δύσκολα συναισθήματα;

Συνεργάζεται με άλλους επαγγελματίες

Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ανάγκες ενός ανθρώπου δεν μπορούν να καλυφθούν από έναν μόνο επαγγελματία.

Με τη συναίνεση του ατόμου μπορεί να χρειάζεται συνεργασία με:

• ψυχίατρο,
• νευρολόγο,
• γενικό γιατρό ή παθολόγο,
• κλινικό νευροψυχολόγο,
• λογοθεραπευτή,
• εργοθεραπευτή,
• φυσικοθεραπευτή,
• διαιτολόγο,
• κοινωνικό λειτουργό,
• ειδικό παιδαγωγό,
• εκπαιδευτικούς ή άλλους θεραπευτές.

Η ολοκληρωμένη φροντίδα βασίζεται στη συνεργασία διεπιστημονικών ομάδων και στον συντονισμό των υπηρεσιών, ώστε ο άνθρωπος να μη λαμβάνει αποσπασματικές ή αντικρουόμενες κατευθύνσεις.

Ολιστική προσέγγιση και ψυχοθεραπεία

Στην ψυχοθεραπεία, η ολιστική προσέγγιση μπορεί να περιλαμβάνει:

Γνωσιακή διάσταση

Διερευνώνται οι σκέψεις, οι ερμηνείες και οι βαθύτερες πεποιθήσεις.

Συναισθηματική διάσταση

Το άτομο μαθαίνει να αναγνωρίζει, να εκφράζει και να ρυθμίζει τα συναισθήματά του.

Συμπεριφορική διάσταση

Εξετάζονται οι συνήθειες, η αποφυγή, οι αντιδράσεις και οι τρόποι δράσης.

Σωματική διάσταση

Αναγνωρίζεται η σχέση των συναισθημάτων με τις σωματικές αισθήσεις, την ένταση και την κόπωση.

Σχεσιακή διάσταση

Διερευνώνται οι δεσμοί, τα όρια, η επικοινωνία και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα σχέσεων.

Αναπτυξιακή διάσταση

Εξετάζεται πώς οι πρώιμες εμπειρίες και τα διαφορετικά στάδια ζωής επηρέασαν τη σημερινή λειτουργία.

Κοινωνική διάσταση

Λαμβάνονται υπόψη οι συνθήκες εργασίας, διαβίωσης, εκπαίδευσης, κοινωνικής ένταξης και υποστήριξης.

Υπαρξιακή διάσταση

Διερευνώνται η ταυτότητα, οι αξίες, οι επιλογές, η απώλεια και το προσωπικό νόημα.

Τι δεν είναι η ολιστική προσέγγιση

Η ολιστική φροντίδα δεν σημαίνει:

• ότι όλες οι θεραπείες είναι εξίσου αποτελεσματικές,
• ότι απορρίπτεται η διάγνωση,
• ότι αντικαθίστανται τα φάρμακα με «θετική σκέψη»,
• ότι η άσκηση ή η διατροφή θεραπεύουν από μόνες τους κάθε ψυχική διαταραχή,
• ότι το άτομο ευθύνεται για την ασθένειά του επειδή δεν φρόντισε αρκετά τον εαυτό του,
• ότι ο ψυχολόγος αναλαμβάνει ρόλους για τους οποίους δεν είναι εκπαιδευμένος,
• ότι αποφεύγεται η παραπομπή σε γιατρό ή ψυχίατρο όταν χρειάζεται.

Η υπεύθυνη ολιστική προσέγγιση σέβεται τα επαγγελματικά όρια, χρησιμοποιεί επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους και ενσωματώνει τη συνεργασία μεταξύ των κατάλληλων ειδικοτήτων.

Παράδειγμα ολιστικής κατανόησης

Ένας άνθρωπος ζητά βοήθεια επειδή αισθάνεται συνεχώς κουρασμένος, δεν συγκεντρώνεται, αποφεύγει τους φίλους του και δυσκολεύεται να σηκωθεί το πρωί.

Μια περιορισμένη προσέγγιση θα μπορούσε να εξετάσει μόνο την έλλειψη κινήτρου.

Η ολιστική αξιολόγηση θα διερευνούσε:

• αν υπάρχουν συμπτώματα κατάθλιψης,
• την ποιότητα και τη διάρκεια του ύπνου,
• πιθανές σωματικές αιτίες της κόπωσης,
• τη φαρμακευτική αγωγή,
• τις απαιτήσεις της εργασίας,
• τις πρόσφατες απώλειες,
• την κοινωνική απομόνωση,
• τις σκέψεις αυτοκριτικής,
• τις οικογενειακές σχέσεις,
• τις δραστηριότητες που έχουν εγκαταλειφθεί,
• την ύπαρξη σκέψεων αυτοτραυματισμού,
• τις διαθέσιμες πηγές υποστήριξης.

Το θεραπευτικό σχέδιο μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, ιατρικό έλεγχο, σταδιακή συμπεριφορική ενεργοποίηση, ρύθμιση του ύπνου, ενίσχυση της κοινωνικής επαφής και συνεργασία με ψυχίατρο, ανάλογα με τη σοβαρότητα της κατάστασης.

Πότε χρειάζεται άμεση υποστήριξη

Η ολιστική προσέγγιση δεν πρέπει να καθυστερεί την επείγουσα φροντίδα.

Άμεση επαγγελματική ή ιατρική βοήθεια χρειάζεται όταν το άτομο:

• σκέφτεται να βλάψει τον εαυτό του ή άλλους,
• έχει συγκεκριμένο σχέδιο αυτοκτονίας,
• δεν μπορεί να καλύψει βασικές ανάγκες, όπως τροφή, νερό ή ασφάλεια,
• εμφανίζει σοβαρή σύγχυση,
• ακούει ή βλέπει πράγματα που το οδηγούν σε επικίνδυνες πράξεις,
• βρίσκεται σε κατάσταση έντονης διέγερσης ή απώλειας ελέγχου,
• εκτίθεται σε βία ή κακοποίηση,
• παρουσιάζει ξαφνική και σοβαρή αλλαγή στη συμπεριφορά ή στη συνείδηση.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, προτεραιότητα αποτελεί η ασφάλεια και η άμεση επικοινωνία με υπηρεσίες επείγουσας φροντίδας.

Ο στόχος της ολιστικής προσέγγισης

Ο στόχος δεν είναι απλώς να μειωθεί ένα σύμπτωμα.

Ο στόχος είναι να μπορέσει το άτομο:

• να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του,
• να αναγνωρίσει τις ανάγκες και τις δυνατότητές του,
• να φροντίσει τη σωματική και ψυχική του υγεία,
• να βελτιώσει τις σχέσεις και τα όριά του,
• να αναπτύξει πιο λειτουργικές στρατηγικές αντιμετώπισης,
• να συμμετέχει ενεργά στις θεραπευτικές αποφάσεις,
• να επανασυνδεθεί με τις αξίες και τους στόχους του,
• να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία,
• να δημιουργήσει μια καθημερινότητα με περισσότερη ισορροπία, σύνδεση και νόημα.

Ο ψυχολόγος δεν βλέπει απέναντί του μόνο ένα σύμπτωμα, μια διάγνωση ή μια δυσκολία. Βλέπει έναν άνθρωπο με ιστορία, σχέσεις, σώμα, ανάγκες, δυνατότητες και προσωπικούς στόχους.

Η ολιστική προσέγγιση δεν υπόσχεται μια ζωή χωρίς πόνο ή δυσκολίες. Προσφέρει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει όσα βιώνει, να λάβει συντονισμένη και εξατομικευμένη φροντίδα και να κινηθεί προς μια ζωή που ανταποκρίνεται περισσότερο στις ανάγκες, στις αξίες και στις πραγματικές του δυνατότητες.