Η κατάθλιψη δεν αφορά μόνο τη διάθεση. Μπορεί να επηρεάζει το σώμα, τη σκέψη, τις σχέσεις και την αίσθηση αξίας. Η θεραπεία βοηθά στη σταδιακή κατανόηση του εσωτερικού φορτίου και στην αναζήτηση νέου νοήματος.

Πώς μπορεί να εκδηλώνεται

Συναισθηματικά συμπτώματα

Το άτομο μπορεί να βιώνει:

• επίμονη θλίψη ή αίσθημα κενού,
• απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης,
• απελπισία για το μέλλον,
• ευερεθιστότητα ή θυμό,
• ενοχή,
• αίσθημα αναξιότητας,
• συναισθηματικό μούδιασμα,
• έντονη μοναξιά,
• αίσθηση ότι τίποτα δεν έχει νόημα.

Η κατάθλιψη δεν εμφανίζεται πάντοτε ως εμφανής θλίψη. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να κυριαρχούν ο θυμός, η απομόνωση, η αδιαφορία ή η αίσθηση εσωτερικού κενού.

Σωματικά συμπτώματα

Μπορεί να εμφανιστούν:

• συνεχής κόπωση,
• έλλειψη ενέργειας,
• δυσκολία ύπνου ή υπερβολικός ύπνος,
• αλλαγές στην όρεξη και στο βάρος,
• μειωμένη σεξουαλική επιθυμία,
• πονοκέφαλοι ή άλλες σωματικές ενοχλήσεις,
• βραδύτερη κίνηση ή ομιλία,
• ανησυχία και αδυναμία χαλάρωσης.

Οι σωματικές εκδηλώσεις είναι πραγματικές και δεν αποτελούν «φαντασία» του ατόμου. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν επίμονοι πόνοι ή γαστρεντερικές ενοχλήσεις χωρίς εμφανή οργανική αιτία.

Γνωσιακά συμπτώματα

Η κατάθλιψη επηρεάζει και τη σκέψη. Το άτομο μπορεί:

• να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί,
• να ξεχνά εύκολα,
• να δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις,
• να εστιάζει κυρίως στα αρνητικά,
• να υποτιμά τις ικανότητές του,
• να θεωρεί ότι η κατάσταση δεν θα αλλάξει,
• να ερμηνεύει τα λάθη ως απόδειξη προσωπικής αποτυχίας.

Συνηθισμένες σκέψεις μπορεί να είναι:

«Δεν αξίζω.»

«Δεν καταφέρνω τίποτα.»

«Είμαι βάρος για τους άλλους.»

«Δεν υπάρχει τρόπος να αλλάξει η ζωή μου.»

«Ό,τι και να κάνω δεν έχει νόημα.»

Οι σκέψεις αυτές μπορεί να μοιάζουν απόλυτα αληθινές όταν το άτομο βρίσκεται σε καταθλιπτικό επεισόδιο. Ωστόσο, αποτελούν μέρος του τρόπου με τον οποίο η κατάθλιψη επηρεάζει την αντίληψη του εαυτού, του κόσμου και του μέλλοντος.

Αλλαγές στη συμπεριφορά

Το άτομο μπορεί:

• να αποσύρεται από φίλους και συγγενείς,
• να αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες,
• να εγκαταλείπει ενδιαφέροντα,
• να δυσκολεύεται να σηκωθεί από το κρεβάτι,
• να παραμελεί την προσωπική του φροντίδα,
• να καθυστερεί ή να μην ολοκληρώνει υποχρεώσεις,
• να χρησιμοποιεί περισσότερο αλκοόλ ή άλλες ουσίες,
• να δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στην εργασία ή στην οικογένεια.

Η κοινωνική απόσυρση και η μείωση των δραστηριοτήτων μπορεί να προσφέρουν προσωρινή προστασία από την κόπωση ή την απογοήτευση, αλλά μακροπρόθεσμα συχνά στερούν από το άτομο πηγές σύνδεσης, νοήματος και θετικών εμπειριών.

Ο κύκλος της κατάθλιψης

Η κατάθλιψη μπορεί να διατηρείται μέσα από έναν φαύλο κύκλο:

Χαμηλή διάθεση και κόπωση

↓

Μείωση δραστηριοτήτων και κοινωνική απόσυρση

↓

Λιγότερες εμπειρίες ευχαρίστησης, επιτυχίας και σύνδεσης

↓

Σκέψεις όπως «δεν μπορώ» ή «τίποτα δεν αλλάζει»

↓

Περισσότερη αδράνεια, ενοχή και χαμηλή διάθεση

Για παράδειγμα, ένα άτομο αισθάνεται εξαντλημένο και ακυρώνει μια συνάντηση με φίλους. Προσωρινά ανακουφίζεται επειδή δεν χρειάζεται να καταβάλει προσπάθεια. Αργότερα, όμως, αισθάνεται μεγαλύτερη μοναξιά και σκέφτεται:

«Κανείς δεν με χρειάζεται.»

Έτσι απομονώνεται ακόμη περισσότερο.

Κατάθλιψη και απλή στενοχώρια

Η στενοχώρια αποτελεί φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα και συχνά συνδέεται με μια συγκεκριμένη δυσκολία. Μπορεί να μεταβάλλεται μέσα στην ημέρα και να συνυπάρχει με στιγμές ευχαρίστησης ή ελπίδας.

Στην κατάθλιψη, η χαμηλή διάθεση ή η απώλεια ενδιαφέροντος είναι πιο επίμονες, επηρεάζουν πολλούς τομείς της ζωής και μπορεί να συνοδεύονται από αλλαγές στον ύπνο, στην όρεξη, στην ενέργεια, στη συγκέντρωση και στην αίσθηση προσωπικής αξίας.

Για την κλινική αξιολόγηση εξετάζεται συνήθως εάν τα συμπτώματα υπάρχουν τις περισσότερες ώρες της ημέρας, σχεδόν καθημερινά, για τουλάχιστον δύο εβδομάδες. Ωστόσο, ακόμη και λιγότερα συμπτώματα μπορεί να χρειάζονται υποστήριξη, όταν προκαλούν σημαντική δυσφορία ή δυσκολία στη λειτουργικότητα.

Πένθος και κατάθλιψη

Το πένθος είναι μια φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια και δεν αποτελεί από μόνο του κατάθλιψη. Παρόλα αυτά, οι δύο εμπειρίες μπορεί να έχουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως θλίψη, κόπωση, διαταραχές ύπνου και κοινωνική απόσυρση.

Στο πένθος, ο πόνος συνδέεται συχνά με την απώλεια και μπορεί να εναλλάσσεται με στιγμές σύνδεσης ή θετικών αναμνήσεων. Στην κατάθλιψη μπορεί να κυριαρχούν η γενικευμένη αναξιότητα, η απελπισία και η αίσθηση ότι τίποτα στη ζωή δεν έχει αξία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια απώλεια μπορεί να συμβάλει στην εμφάνιση καταθλιπτικού επεισοδίου.

Πώς βοηθά ο ψυχολόγος

Πραγματοποιεί ολοκληρωμένη αξιολόγηση

Ο ψυχολόγος διερευνά:

• πότε ξεκίνησαν τα συμπτώματα,
• πόσο συχνά εμφανίζονται,
• πόσο επηρεάζουν την καθημερινότητα,
• τι έχει αλλάξει στον ύπνο και στην όρεξη,
• ποιες δραστηριότητες έχουν περιοριστεί,
• ποιες σκέψεις κυριαρχούν,
• αν υπάρχουν σημαντικές απώλειες ή στρεσογόνα γεγονότα,
• αν υπάρχει χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών,
• αν έχουν υπάρξει προηγούμενα καταθλιπτικά επεισόδια,
• αν υπάρχουν σκέψεις αυτοτραυματισμού ή θανάτου.

Εξετάζει επίσης αν η εικόνα μπορεί να σχετίζεται με άλλες ψυχικές ή σωματικές καταστάσεις. Ορισμένα προβλήματα υγείας ή φάρμακα μπορεί να συμβάλλουν σε συμπτώματα κατάθλιψης, γι’ αυτό μπορεί να χρειαστεί συνεργασία με γιατρό.

Δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο έκφρασης

Πολλοί άνθρωποι με κατάθλιψη προσπαθούν να κρύψουν την κατάστασή τους επειδή φοβούνται ότι θα κριθούν, θα απογοητεύσουν τους άλλους ή θα θεωρηθούν αδύναμοι.

Ο ψυχολόγος προσφέρει έναν ασφαλή και εμπιστευτικό χώρο, στον οποίο το άτομο μπορεί να μιλήσει για:

• τη θλίψη,
• τον θυμό,
• την ενοχή,
• τη μοναξιά,
• την απελπισία,
• τις δυσκολίες στις σχέσεις,
• τις σκέψεις που δυσκολεύεται να μοιραστεί αλλού.

Ο στόχος δεν είναι να πιεστεί να αισθανθεί καλύτερα αμέσως, αλλά να κατανοηθεί η εμπειρία του και να δημιουργηθεί σταδιακά ένα θεραπευτικό σχέδιο.

Βοηθά στην επανενεργοποίηση της καθημερινότητας

Μία από τις αποτελεσματικές ψυχολογικές παρεμβάσεις για την κατάθλιψη είναι η συμπεριφορική ενεργοποίηση. Επικεντρώνεται στη σταδιακή επανασύνδεση του ατόμου με δραστηριότητες που προσφέρουν φροντίδα, νόημα, σύνδεση ή αίσθηση ολοκλήρωσης.

Ο ψυχολόγος δεν ζητά από το άτομο να επιστρέψει αμέσως σε όλες τις υποχρεώσεις του. Μαζί δημιουργούν μικρά και ρεαλιστικά βήματα, όπως:

• να σηκωθεί και να κάνει ένα ντους,
• να ετοιμάσει ένα απλό γεύμα,
• να περπατήσει για λίγα λεπτά,
• να απαντήσει σε ένα μήνυμα,
• να ολοκληρώσει μία μικρή εργασία,
• να επικοινωνήσει με έναν υποστηρικτικό άνθρωπο,
• να επιστρέψει σταδιακά σε ένα παλιό ενδιαφέρον.

Στην κατάθλιψη, η κινητοποίηση συχνά δεν προηγείται της δράσης. Μπορεί να εμφανιστεί αφού το άτομο αρχίσει να κάνει μικρά βήματα.

Εργάζεται με τις αρνητικές σκέψεις

Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία το άτομο μαθαίνει να αναγνωρίζει τις αυτόματες αρνητικές σκέψεις και να τις εξετάζει με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Για παράδειγμα:

Αρχική σκέψη:
«Απέτυχα σε αυτή την εργασία, άρα είμαι ανίκανος.»

Ο ψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναρωτηθεί:

• Πρόκειται για ένα γεγονός ή για ένα γενικό συμπέρασμα;
• Υπάρχουν εμπειρίες που δεν συμφωνούν με αυτή τη σκέψη;
• Μήπως αξιολογώ ολόκληρη την αξία μου από ένα λάθος;
• Τι θα έλεγα σε έναν άνθρωπο που αγαπώ αν βρισκόταν στην ίδια θέση;
• Ποια θα ήταν μια περισσότερο ισορροπημένη σκέψη;

Πιο ισορροπημένη σκέψη:
«Δυσκολεύτηκα σε αυτή την εργασία και μπορεί να χρειάζομαι υποστήριξη. Ένα αποτέλεσμα δεν καθορίζει συνολικά την αξία ή τις ικανότητές μου.»

Η CBT και άλλες δομημένες ψυχολογικές θεραπείες αποτελούν αποτελεσματικές παρεμβάσεις για την κατάθλιψη.

Εργάζεται με την ενοχή και την αυτοκριτική

Στην κατάθλιψη, το άτομο μπορεί να κρίνει πολύ αυστηρά τον εαυτό του:

«Είμαι βάρος.»

«Δεν έχω δικαίωμα να αισθάνομαι έτσι.»

«Απογοητεύω τους πάντες.»

Ο ψυχολόγος βοηθά να διαχωριστεί η πραγματική ευθύνη από την υπερβολική αυτοκατηγορία. Παράλληλα, καλλιεργείται ένας πιο συμπονετικός και ρεαλιστικός εσωτερικός διάλογος.

Η αυτοσυμπόνια δεν σημαίνει δικαιολόγηση ή παραίτηση. Σημαίνει ότι το άτομο αντιμετωπίζει τη δυσκολία του χωρίς να προσθέτει επιπλέον ντροπή και ψυχική τιμωρία.

Βοηθά στην επίλυση προβλημάτων

Η κατάθλιψη μπορεί να κάνει ακόμη και ένα μικρό πρόβλημα να φαίνεται αδύνατο να αντιμετωπιστεί.

Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να:

1. προσδιορίσει με σαφήνεια το πρόβλημα,
2. το χωρίσει σε μικρότερα μέρη,
3. αναγνωρίσει πιθανές λύσεις,
4. επιλέξει ένα πρώτο ρεαλιστικό βήμα,
5. αξιολογήσει το αποτέλεσμα,
6. προσαρμόσει το σχέδιο όταν χρειάζεται.

Η επίλυση προβλημάτων αποτελεί αναγνωρισμένη ψυχολογική παρέμβαση για την κατάθλιψη.

Εξετάζει τις σχέσεις και το κοινωνικό περιβάλλον

Η κατάθλιψη δεν εμφανίζεται και δεν διατηρείται σε κοινωνικό κενό. Συχνά συνδέεται με:

• συγκρούσεις στις σχέσεις,
• απώλειες,
• μοναξιά,
• υπερβολικές ευθύνες,
• έλλειψη υποστήριξης,
• εργασιακές πιέσεις,
• δυσκολία έκφρασης αναγκών,
• σημαντικές αλλαγές ρόλων.

Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να βελτιώσει την επικοινωνία, να δημιουργήσει όρια, να ζητήσει υποστήριξη και να επανασυνδεθεί με σημαντικούς ανθρώπους. Η διαπροσωπική ψυχοθεραπεία είναι επίσης μία από τις αποτελεσματικές προσεγγίσεις για την κατάθλιψη.

Υποστηρίζει τη φροντίδα του σώματος

Ο ύπνος, η διατροφή, η κίνηση και η χρήση αλκοόλ μπορούν να επηρεάζουν τη διάθεση και την ενέργεια.

Ο ψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει το άτομο να δημιουργήσει σταδιακά:

• σταθερότερες ώρες ύπνου,
• τακτικότερη λήψη γευμάτων,
• ήπια σωματική δραστηριότητα,
• μικρές περιόδους έκθεσης στο φυσικό φως,
• περιορισμό αλκοόλ και ουσιών,
• πρόγραμμα που περιλαμβάνει υποχρεώσεις και ανάπαυση,
• πιο σταθερή καθημερινή ρουτίνα.

Οι πρακτικές αυτοφροντίδας μπορούν να υποστηρίζουν την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, αλλά δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική θεραπεία όταν τα συμπτώματα είναι σοβαρά ή επίμονα.

Συνεργάζεται με ψυχίατρο ή γιατρό όταν χρειάζεται

Η αντιμετώπιση της κατάθλιψης μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, φαρμακευτική αγωγή ή συνδυασμό τους, ανάλογα με τη σοβαρότητα, το ιστορικό και τις ανάγκες του ατόμου.

Σε μέτρια ή σοβαρή κατάθλιψη μπορεί να χρειάζεται παράλληλη αξιολόγηση από ψυχίατρο. Ο ψυχολόγος δεν συνταγογραφεί φάρμακα, αλλά μπορεί να συνεργάζεται με τον γιατρό και να παρακολουθεί την ψυχολογική πορεία του ατόμου.

Πριν από τη θεραπευτική απόφαση είναι σημαντικό να διερευνώνται και περίοδοι ασυνήθιστα αυξημένης ενέργειας, μειωμένης ανάγκης για ύπνο, έντονης παρορμητικότητας ή υπερβολικά ανεβασμένης διάθεσης, επειδή μπορεί να σχετίζονται με διπολική διαταραχή και να απαιτούν διαφορετική αντιμετώπιση.

Δημιουργεί σχέδιο πρόληψης υποτροπής

Όταν η κατάσταση αρχίζει να βελτιώνεται, ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει:

• τα πρώτα σημάδια επιδείνωσης,
• τις καταστάσεις που αυξάνουν την ευαλωτότητα,
• τις σκέψεις που επανεμφανίζονται,
• τις δραστηριότητες που το προστατεύουν,
• τους ανθρώπους από τους οποίους μπορεί να ζητήσει βοήθεια,
• τα βήματα που χρειάζεται να κάνει έγκαιρα.

Ο στόχος είναι το άτομο να αποκτήσει ένα προσωπικό σχέδιο φροντίδας, ώστε να αναζητά υποστήριξη πριν τα συμπτώματα γίνουν ξανά πολύ έντονα.

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια

Η κατάθλιψη μπορεί να συνοδεύεται από σκέψεις όπως:

«Δεν αντέχω άλλο.»

«Θα ήταν καλύτερα να μην υπήρχα.»

«Οι άλλοι θα ήταν καλύτερα χωρίς εμένα.»

«Θέλω να κάνω κακό στον εαυτό μου.»

Οι σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας χρειάζονται πάντοτε σοβαρή και άμεση αντιμετώπιση.

Το άτομο δεν πρέπει να παραμένει μόνο του με αυτές τις σκέψεις. Χρειάζεται να ενημερώσει έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης, έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας ή έναν γιατρό και να αναζητήσει άμεση βοήθεια από διαθέσιμες υπηρεσίες επείγουσας φροντίδας. Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, προτεραιότητα είναι η ασφάλεια και η επείγουσα παρέμβαση.

Ο στόχος της θεραπείας

Ο στόχος δεν είναι να πιεστεί το άτομο να αισθάνεται συνεχώς χαρούμενο ούτε να αγνοήσει τις πραγματικές δυσκολίες της ζωής του.

Ο στόχος είναι να μπορέσει σταδιακά:

• να κατανοήσει τι του συμβαίνει,
• να μειώσει την απομόνωση,
• να επανασυνδεθεί με δραστηριότητες και ανθρώπους,
• να διαχειριστεί την ενοχή και την αυτοκριτική,
• να αναγνωρίσει τα αρνητικά μοτίβα σκέψης,
• να αντιμετωπίσει πρακτικά προβλήματα,
• να ανακτήσει την ενέργεια και τη λειτουργικότητά του,
• να δημιουργήσει ξανά προσωπικό νόημα,
• να αναπτύξει ελπίδα χωρίς να αρνείται τη δυσκολία του.

Ο ψυχολόγος δεν λέει απλώς στο άτομο να «σκεφτεί θετικά». Το βοηθά να κατανοήσει τον κύκλο της κατάθλιψης, να πραγματοποιήσει μικρές αλλά ουσιαστικές αλλαγές και να δημιουργήσει έναν πιο υποστηρικτικό τρόπο σχέσης με τον εαυτό του, τους άλλους και την καθημερινότητά του.

Η κατάθλιψη μπορεί να κάνει την αλλαγή να φαίνεται αδύνατη. Ωστόσο, υπάρχουν αποτελεσματικές ψυχολογικές και ιατρικές θεραπείες και η αναζήτηση βοήθειας αποτελεί σημαντικό πρώτο βήμα προς την αποκατάσταση.