Τι σε απασχολεί;
Κρίσεις Πανικού
Ξαφνικός φόβος, ταχυκαρδία, δύσπνοια και ανάγκη για άμεση ασφάλεια.
Η κρίση πανικού είναι ένα ξαφνικό επεισόδιο έντονου φόβου ή δυσφορίας, κατά το οποίο ενεργοποιείται απότομα ο μηχανισμός συναγερμού του οργανισμού. Μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάποιος άμεσος, πραγματικός κίνδυνος. Το άτομο συχνά αισθάνεται ότι χάνει τον έλεγχο, ότι θα λιποθυμήσει, ότι θα πάθει κάτι σοβαρό ή ακόμη και ότι κινδυνεύει να πεθάνει.
Πώς εκδηλώνεται μια κρίση πανικού
Κατά τη διάρκεια μιας κρίσης μπορεί να εμφανιστούν:
- έντονη ταχυκαρδία ή αίσθημα παλμών,
- πόνος ή βάρος στο στήθος,
- δυσκολία στην αναπνοή,
- αίσθημα πνιγμού,
- ζάλη ή αστάθεια,
- εφίδρωση,
- τρέμουλο,
- ναυτία ή ενόχληση στο στομάχι,
- μουδιάσματα ή μυρμηγκιάσματα,
- εξάψεις ή ρίγη,
- αίσθηση ότι το περιβάλλον δεν είναι πραγματικό,
- φόβος απώλειας του ελέγχου,
- φόβος λιποθυμίας, τρέλας ή θανάτου.
Η εμπειρία είναι πραγματικά έντονη και τρομακτική. Το γεγονός ότι η κρίση σχετίζεται με άγχος δεν σημαίνει ότι το άτομο «τα φαντάζεται». Οι σωματικές αισθήσεις είναι αληθινές και προκαλούνται από την ενεργοποίηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος.
Τι συμβαίνει στον οργανισμό
Ο εγκέφαλος διαθέτει έναν φυσιολογικό μηχανισμό επιβίωσης, γνωστό ως αντίδραση μάχης, φυγής ή ακινητοποίησης. Όταν ανιχνεύει κίνδυνο, προετοιμάζει το σώμα να προστατευτεί.
Η καρδιά αρχίζει να χτυπά γρηγορότερα, η αναπνοή επιταχύνεται, οι μύες σφίγγουν και αυξάνεται η εγρήγορση. Οι αντιδράσεις αυτές είναι χρήσιμες όταν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.
Στην κρίση πανικού, όμως, ο συναγερμός μπορεί να ενεργοποιηθεί χωρίς αντίστοιχη εξωτερική απειλή. Το άτομο αισθάνεται τις αλλαγές στο σώμα του και τις ερμηνεύει ως απόδειξη ότι συμβαίνει κάτι καταστροφικό.
Επεξήγηση
Οι κρίσεις πανικού μπορούν να βιωθούν ως έντονη απώλεια ελέγχου. Στη θεραπεία δίνεται χώρος στην κατανόηση του κύκλου φόβου, των σωματικών σημάτων και των βαθύτερων πιέσεων που μπορεί να συνδέονται με την εμπειρία.
Ο κύκλος του πανικού
Ο πανικός συνήθως διατηρείται μέσα από έναν φαύλο κύκλο:
Σωματική αίσθηση:
«Η καρδιά μου χτυπά πολύ γρήγορα.»
Καταστροφική σκέψη:
«Παθαίνω καρδιακή προσβολή.»
Συναίσθημα:
Έντονος φόβος.
Περαιτέρω ενεργοποίηση του σώματος:
Η καρδιά χτυπά ακόμη γρηγορότερα, η αναπνοή γίνεται πιο επιφανειακή και αυξάνεται η ζάλη.
Νέα σκέψη:
«Το ήξερα. Κάτι πολύ κακό συμβαίνει.»
Με αυτόν τον τρόπο, ο φόβος των σωματικών αισθήσεων δημιουργεί ακόμη περισσότερες σωματικές αισθήσεις.
Παράδειγμα κρίσης πανικού
Ένα άτομο βρίσκεται μέσα στο μετρό και αισθάνεται ξαφνικά έναν δυνατό χτύπο της καρδιάς του.
Σκέφτεται:
«Κάτι δεν πάει καλά με την καρδιά μου.»
Αρχίζει να παρακολουθεί έντονα την αναπνοή και τους παλμούς του. Νιώθει ζάλη και σκέφτεται:
«Θα λιποθυμήσω και δεν θα μπορέσω να φύγω από εδώ.»
Κατεβαίνει αμέσως στην επόμενη στάση. Μόλις βγει από το μετρό, αισθάνεται κάποια ανακούφιση.
Η ανακούφιση αυτή μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα:
«Σώθηκα επειδή κατέβηκα.»
Έτσι, το άτομο αρχίζει να αποφεύγει το μετρό. Αργότερα μπορεί να αποφεύγει λεωφορεία, πολυσύχναστους χώρους, ουρές, ταξίδια ή καταστάσεις στις οποίες πιστεύει ότι δεν θα μπορέσει να απομακρυνθεί εύκολα.
Η αποφυγή μειώνει προσωρινά το άγχος, αλλά μακροπρόθεσμα ενισχύει την πεποίθηση ότι η κατάσταση είναι επικίνδυνη.
Κρίση πανικού και διαταραχή πανικού
Μία μεμονωμένη κρίση πανικού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο έχει διαταραχή πανικού.
Η διαταραχή πανικού χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενες, συχνά απροσδόκητες κρίσεις και από επίμονη ανησυχία ότι θα συμβεί νέα κρίση. Το άτομο μπορεί επίσης να αλλάζει σημαντικά τη συμπεριφορά του, αποφεύγοντας δραστηριότητες ή μέρη επειδή φοβάται την επανεμφάνιση των συμπτωμάτων.
Ο φόβος δεν αφορά πλέον μόνο την ίδια την κρίση. Το άτομο αρχίζει να φοβάται:
- μήπως η κρίση συμβεί μπροστά σε άλλους,
- μήπως δεν μπορεί να φύγει,
- μήπως δεν υπάρχει διαθέσιμη βοήθεια,
- μήπως χάσει τον έλεγχο,
- μήπως τα συμπτώματα αποτελούν ένδειξη σοβαρής ασθένειας.
Αυτό ονομάζεται συχνά φόβος του φόβου ή προσδοκώμενο άγχος.
Πώς βοηθά ο ψυχολόγος
Πραγματοποιεί προσεκτική αξιολόγηση
Ο ψυχολόγος διερευνά:
- πότε εμφανίστηκε η πρώτη κρίση,
- ποια συμπτώματα παρουσιάζονται,
- πόσο συχνά επαναλαμβάνονται,
- ποιες καταστάσεις αποφεύγονται,
- τι σκέφτεται το άτομο κατά τη διάρκεια της κρίσης,
- τι κάνει για να αισθανθεί ασφάλεια,
- πώς επηρεάζεται η εργασία, η κοινωνική ζωή και η καθημερινότητά του.
Εξετάζονται επίσης άλλες μορφές άγχους, πιθανά τραυματικά βιώματα, η χρήση καφεΐνης ή ουσιών, ο ύπνος και το ιατρικό ιστορικό.
Εξηγεί τον μηχανισμό του πανικού
Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά το άτομο να καταλάβει ότι οι αισθήσεις του σώματος αποτελούν μέρος ενός έντονου μηχανισμού συναγερμού.
Για παράδειγμα:
- η ταχυκαρδία δεν σημαίνει αυτομάτως καρδιακή προσβολή,
- η ζάλη μπορεί να αυξηθεί όταν η αναπνοή γίνεται πολύ γρήγορη,
- το τρέμουλο σχετίζεται με την ένταση και την ενεργοποίηση των μυών,
- το αίσθημα αποπραγματοποίησης μπορεί να εμφανιστεί σε κατάσταση έντονου άγχους.
Η κατανόηση δεν εξαφανίζει αμέσως τον πανικό, αλλά μειώνει σταδιακά το μυστήριο και την καταστροφική ερμηνεία των συμπτωμάτων.
Βοηθά στην αναγνώριση των αυτόματων σκέψεων
Συνηθισμένες σκέψεις είναι:
«Θα πεθάνω.»
«Θα λιποθυμήσω.»
«Θα χάσω τον έλεγχο.»
«Θα τρελαθώ.»
«Κανείς δεν θα μπορέσει να με βοηθήσει.»
«Δεν θα αντέξω αυτό που συμβαίνει.»
Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να εξετάσει αυτές τις σκέψεις:
- Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί;
- Έχει συμβεί αυτό στις προηγούμενες κρίσεις;
- Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «αισθάνομαι ότι κινδυνεύω» και στο «βρίσκομαι πραγματικά σε κίνδυνο»;
- Υπάρχει κάποια διαφορετική ερμηνεία των συμπτωμάτων;
- Τι έχω παρατηρήσει ότι συμβαίνει όταν αφήνω την κρίση να ολοκληρώσει την πορεία της;
Μια πιο ισορροπημένη σκέψη μπορεί να είναι:
«Αυτό που αισθάνομαι είναι πολύ δυσάρεστο, αλλά το έχω βιώσει ξανά και έχει περάσει. Το σώμα μου έχει ενεργοποιήσει τον συναγερμό του. Δεν χρειάζεται να πολεμήσω κάθε αίσθηση.»
Εργάζεται με τις σωματικές αισθήσεις
Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί, όταν κρίνεται κατάλληλο, η διασωματική ή ενδοδεκτική έκθεση.
Με ασφαλή και ελεγχόμενο τρόπο, το άτομο προκαλεί ορισμένες ακίνδυνες αισθήσεις που φοβάται, ώστε να μάθει ότι μπορεί να τις αντέξει χωρίς να συμβεί η καταστροφή που περιμένει.
Παραδείγματα μπορεί να περιλαμβάνουν:
- ήπια σωματική κίνηση ώστε να αυξηθούν προσωρινά οι παλμοί,
- περιστροφή για πρόκληση ήπιας ζάλης,
- παρατήρηση της αναπνοής και των σωματικών αισθήσεων,
- παραμονή με μια αίσθηση χωρίς άμεσο έλεγχο ή αποφυγή.
Οι ασκήσεις επιλέγονται εξατομικευμένα και δεν εφαρμόζονται χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν προβλήματα σωματικής υγείας.
Μειώνει την αποφυγή
Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να δημιουργήσει μια σταδιακή ιεραρχία καταστάσεων που αποφεύγει.
Για παράδειγμα:
- Παραμονή για λίγα λεπτά κοντά σε έναν σταθμό.
- Είσοδος στον σταθμό χωρίς ταξίδι.
- Μετακίνηση για μία στάση με συνοδό.
- Μετακίνηση για δύο στάσεις.
- Σταδιακή μετακίνηση χωρίς συνοδό.
- Χρήση του μετρό σε πιο πολυσύχναστη ώρα.
Ο στόχος δεν είναι να μην αισθανθεί ποτέ άγχος. Είναι να ανακαλύψει ότι μπορεί να παραμείνει στην κατάσταση, να αντέξει το άγχος και να διαπιστώσει ότι αυτό σταδιακά μειώνεται χωρίς να χρειάζεται να διαφύγει.
Αναγνωρίζει τις συμπεριφορές ασφάλειας
Συμπεριφορές ασφάλειας μπορεί να είναι:
- να έχει πάντα μαζί του νερό ή φάρμακα χωρίς ιατρική ανάγκη,
- να στέκεται μόνο κοντά στην έξοδο,
- να μετρά συνεχώς τους παλμούς του,
- να αναζητά διαρκώς διαβεβαίωση,
- να μετακινείται μόνο με συνοδό,
- να ελέγχει συνεχώς πού βρίσκεται το κοντινότερο νοσοκομείο,
- να αποφεύγει κάθε σωματική άσκηση.
Οι συμπεριφορές αυτές δίνουν προσωρινά αίσθημα ασφάλειας, αλλά μπορεί να διατηρούν την πεποίθηση ότι το άτομο δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνο του την κρίση. Η θεραπεία βοηθά στη σταδιακή και προσεκτική μείωσή τους.Διδάσκει δεξιότητες διαχείρισης
Ο ψυχολόγος μπορεί να διδάξει:
- ήρεμη και φυσική αναπνοή,
- γείωση μέσω των αισθήσεων,
- παρατήρηση των σκέψεων χωρίς άμεση αποδοχή τους ως γεγονότων,
- μείωση της υπερβολικής παρακολούθησης του σώματος,
- χαλάρωση της μυϊκής έντασης,
- διαχείριση του καθημερινού άγχους,
- βελτίωση του ύπνου,
- σταδιακή επιστροφή στις δραστηριότητες.
Οι τεχνικές αυτές δεν χρησιμοποιούνται για να «εξαφανιστεί με το ζόρι» κάθε αίσθηση. Χρησιμοποιούνται για να αυξηθεί η αίσθηση ελέγχου και η ικανότητα παραμονής στην εμπειρία.
Τι μπορεί να κάνει το άτομο την ώρα της κρίσης
Κατά τη διάρκεια μιας κρίσης μπορεί να βοηθήσει:
Να αναγνωρίσει τι συμβαίνει.
«Αυτή είναι μια κρίση πανικού. Είναι πολύ έντονη, αλλά θα περάσει.»
Να μην προσπαθεί να πάρει συνεχώς πολύ βαθιές και γρήγορες αναπνοές.
Μπορεί να αφήσει την αναπνοή να γίνει πιο ήρεμη, με μια απαλή εισπνοή και λίγο πιο αργή εκπνοή.
Να στρέψει την προσοχή στο περιβάλλον.
Να παρατηρήσει τι βλέπει, τι ακούει, τι αγγίζει και πού βρίσκονται τα πόδια του.
Να περιορίσει τον συνεχή έλεγχο του σώματος.
Η επαναλαμβανόμενη μέτρηση παλμών ή η παρακολούθηση κάθε αναπνοής μπορεί να αυξήσει τον φόβο.Να παραμείνει, όταν είναι ασφαλές, στην κατάσταση.
Η άμεση φυγή μπορεί να προσφέρει ανακούφιση, αλλά συχνά ενισχύει τον φόβο για την επόμενη φορά.
Να θυμηθεί την προηγούμενη εμπειρία.
«Το έχω ξαναπεράσει. Κάθε φορά η ένταση τελικά μειώθηκε.»
Τι δεν βοηθά μακροπρόθεσμα
Συνήθως δεν βοηθούν:
- η πλήρης αποφυγή όσων προκαλούν άγχος,
- η συνεχής αναζήτηση διαβεβαίωσης,
- η υπερβολική αναζήτηση συμπτωμάτων στο διαδίκτυο,
- ο συνεχής έλεγχος της καρδιάς και της αναπνοής,
- η κατανάλωση αλκοόλ ή άλλων ουσιών για ηρεμία,
- η διακοπή δραστηριοτήτων από φόβο αύξησης των παλμών,
- η προσπάθεια να καταπιεστεί βίαια κάθε αίσθηση άγχους.
Θεραπεία των κρίσεων πανικού
Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία αποτελεί μία από τις βασικές ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις για τη διαταραχή πανικού. Η θεραπεία συνήθως επικεντρώνεται στην κατανόηση του μηχανισμού του πανικού, στην τροποποίηση των καταστροφικών ερμηνειών, στη μείωση της αποφυγής και στη σταδιακή έκθεση στις φοβογόνες αισθήσεις και καταστάσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί και φαρμακευτική αγωγή, μετά από αξιολόγηση γιατρού ή ψυχιάτρου.
Πότε χρειάζεται ιατρικός έλεγχος
Τα συμπτώματα μιας κρίσης πανικού μπορεί να μοιάζουν με συμπτώματα άλλων ιατρικών καταστάσεων. Για τον λόγο αυτό, ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα εμφανίζονται για πρώτη φορά, όταν διαφέρουν από προηγούμενα επεισόδια ή όταν υπάρχει γνωστό καρδιολογικό, αναπνευστικό ή άλλο ιατρικό πρόβλημα, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.
Η ύπαρξη άγχους δεν πρέπει να θεωρείται αυτόματα η μοναδική εξήγηση χωρίς κατάλληλο έλεγχο.
Άμεση ιατρική βοήθεια χρειάζεται όταν υπάρχει:
- νέος ή έντονος πόνος στο στήθος,
- λιποθυμία,
- σοβαρή ή επίμονη δυσκολία στην αναπνοή,
- σύγχυση,
- αδυναμία ή μούδιασμα στη μία πλευρά του σώματος,
- συμπτώματα που δεν υποχωρούν ή είναι διαφορετικά από τις προηγούμενες κρίσεις.
Ο στόχος της θεραπείας
Ο στόχος δεν είναι να αποκτήσει το άτομο απόλυτο έλεγχο πάνω σε κάθε αίσθηση του σώματός του ούτε να βεβαιωθεί ότι δεν θα νιώσει ποτέ ξανά άγχος.
Ο στόχος είναι να μάθει:
- να κατανοεί τι συμβαίνει,
- να μην ερμηνεύει αυτόματα τις αισθήσεις ως καταστροφή,
- να μειώσει τον φόβο της επόμενης κρίσης,
- να αντιμετωπίζει σταδιακά τις καταστάσεις που αποφεύγει,
- να εμπιστεύεται περισσότερο το σώμα του,
- να επιστρέψει στις δραστηριότητες και στις σχέσεις του,
- να ανακτήσει την ελευθερία της καθημερινότητάς του.
Ο ψυχολόγος δεν λέει απλώς στο άτομο «ηρέμησε». Το βοηθά να κατανοήσει τον κύκλο του πανικού, να δοκιμάσει νέους τρόπους αντίδρασης και να μάθει μέσα από την εμπειρία ότι μπορεί να αντέξει τις σωματικές αισθήσεις χωρίς να συμβεί η καταστροφή που φοβάται.
Θέλετε να μιλήσουμε για αυτό;
Μπορείτε να κλείσετε συνεδρία για μια πιο προσωπική και ολοκληρωμένη διερεύνηση.