Απώλεια και Πένθος

Το πένθος δεν έχει έναν μοναδικό σωστό τρόπο. Η θεραπευτική διαδικασία προσφέρει χώρο για τον πόνο, τη μνήμη, τη νοηματοδότηση και τη σταδιακή προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα.

Πώς βιώνεται το πένθος

Το πένθος δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Κάθε άνθρωπος πενθεί σύμφωνα με την προσωπικότητά του, τη σχέση που είχε με αυτό που έχασε, τις συνθήκες της απώλειας, τις προηγούμενες εμπειρίες του και την υποστήριξη που διαθέτει.

Μπορεί να εμφανιστούν συναισθήματα όπως:

• βαθιά θλίψη,
• θυμός,
• ενοχή,
• φόβος,
• μοναξιά,
• ανακούφιση,
• σύγχυση,
• αίσθημα αδικίας,
• μούδιασμα,
• νοσταλγία,
• απελπισία.

Μερικές φορές το άτομο μπορεί να αισθάνεται πολλά από αυτά τα συναισθήματα ταυτόχρονα. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να μην αισθάνεται σχεδόν τίποτα στην αρχή. Το συναισθηματικό μούδιασμα αποτελεί συχνά έναν τρόπο με τον οποίο ο ψυχισμός προστατεύεται από μια πολύ έντονη πραγματικότητα.

Το πένθος μπορεί επίσης να εκδηλωθεί στο σώμα:

• κόπωση,
• αϋπνία ή υπερβολικός ύπνος,
• αλλαγές στην όρεξη,
• βάρος στο στήθος,
• ταχυκαρδία,
• πονοκέφαλοι,
• μυϊκή ένταση,
• δυσκολία συγκέντρωσης,
• αίσθημα κενού ή εξάντλησης.

Υπάρχουν συγκεκριμένα στάδια πένθους;

Συχνά αναφέρονται η άρνηση, ο θυμός, η διαπραγμάτευση, η θλίψη και η αποδοχή. Αυτές οι αντιδράσεις μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση ορισμένων εμπειριών, αλλά δεν αποτελούν μια υποχρεωτική σειρά.

Το πένθος δεν είναι μια ευθεία διαδρομή. Ο άνθρωπος μπορεί μία ημέρα να αισθάνεται καλύτερα και την επόμενη να βιώνει ξανά έντονη θλίψη. Μια επέτειος, μια φωτογραφία, ένα τραγούδι, μια μυρωδιά ή μια οικογενειακή στιγμή μπορεί να ενεργοποιήσει εκ νέου την απώλεια.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το άτομο «γυρίζει πίσω» ή ότι δεν προχωρά. Σημαίνει ότι το πένθος έχει κυκλική και μεταβαλλόμενη πορεία.

Τι σημαίνει αποδοχή της απώλειας

Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι το άτομο ξεχνά, παύει να αγαπά ή θεωρεί την απώλεια ασήμαντη. Σημαίνει ότι σταδιακά αναγνωρίζει πως η πραγματικότητα έχει αλλάξει και προσπαθεί να συνεχίσει τη ζωή του μέσα σε αυτή τη νέα συνθήκη.

Ο στόχος δεν είναι να διαγραφεί ο δεσμός με το πρόσωπο που χάθηκε. Ο δεσμός μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει με έναν διαφορετικό τρόπο, μέσα από:

• τις αναμνήσεις,
• τις αξίες,
• τις ιστορίες,
• τα αντικείμενα,
• τα οικογενειακά τελετουργικά,
• όσα έμαθε το άτομο από τη σχέση,
• τη θέση που εξακολουθεί να έχει ο άνθρωπος αυτός στην εσωτερική του ζωή.

Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να «ξεπεράσει» την απώλεια. Χρειάζεται να μάθει να ζει μαζί της χωρίς αυτή να καταλαμβάνει ολόκληρη τη ζωή του.

Πώς βοηθά ο ψυχολόγος

Ο ψυχολόγος δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο μέσα στον οποίο το άτομο μπορεί να μιλήσει ελεύθερα για την απώλειά του, χωρίς να πιέζεται να φανεί δυνατό, να σταματήσει να κλαίει ή να επιστρέψει γρήγορα στην προηγούμενη καθημερινότητά του.

Βοηθά στην αναγνώριση και έκφραση των συναισθημάτων

Το άτομο μπορεί να αισθάνεται ότι πρέπει να προστατεύσει την οικογένεια ή να κρύψει τον πόνο του. Στη θεραπεία μπορεί να εκφράσει θλίψη, θυμό, ενοχή, ανακούφιση ή ακόμα και συναισθήματα που θεωρεί «απαγορευμένα».

Ο ψυχολόγος βοηθά να γίνει κατανοητό ότι τα σύνθετα και αντιφατικά συναισθήματα είναι συχνά φυσιολογικά στο πένθος.

Επεξεργάζεται τις ενοχές

Μετά από μια απώλεια μπορεί να εμφανιστούν σκέψεις όπως:

«Έπρεπε να είχα κάνει περισσότερα.»

«Γιατί δεν κατάλαβα τι συνέβαινε;»

«Δεν πρόλαβα να του πω όσα ήθελα.»

«Μήπως φταίω εγώ;»

Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να εξετάσει αυτές τις σκέψεις με ρεαλισμό και συμπόνια. Διαχωρίζει την πραγματική ευθύνη από την ευθύνη που δημιουργείται εκ των υστέρων, όταν ο άνθρωπος γνωρίζει πλέον την έκβαση των γεγονότων.

Βοηθά στην κατανόηση των αλλαγών

Μια απώλεια δεν αφορά μόνο το πρόσωπο ή τη σχέση που χάθηκε. Μπορεί να αλλάξει την καθημερινότητα, την οικογένεια, τα οικονομικά, την αίσθηση ασφάλειας και την ταυτότητα του ατόμου.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί:

«Ποιος είμαι τώρα χωρίς αυτόν τον άνθρωπο;»

«Πώς θα συνεχίσω μόνος μου;»

«Ποιος θα αναλάβει τον ρόλο που είχε εκείνος στην οικογένεια;»

Η θεραπεία βοηθά το άτομο να επαναπροσδιορίσει σταδιακά τη ζωή και τους ρόλους του.

Αντιμετωπίζει την αποφυγή

Ο πόνος μπορεί να οδηγήσει το άτομο να αποφεύγει:

• μέρη που θυμίζουν την απώλεια,
• ανθρώπους,
• συζητήσεις,
• φωτογραφίες,
• προσωπικά αντικείμενα,
• συναισθηματικές σχέσεις.

Η αποφυγή συχνά μειώνει προσωρινά τον πόνο, αλλά μπορεί μακροπρόθεσμα να εμποδίσει την επεξεργασία του πένθους. Ο ψυχολόγος βοηθά το άτομο να προσεγγίσει σταδιακά όσα αποφεύγει, με ασφάλεια και χωρίς πίεση.

Βοηθά στη διατήρηση της καθημερινής λειτουργικότητας

Σε περιόδους πένθους μπορεί να είναι δύσκολες ακόμη και απλές δραστηριότητες, όπως το φαγητό, ο ύπνος, η εργασία ή η προσωπική φροντίδα.

Ο ψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία μιας ήπιας καθημερινής δομής, με μικρούς και ρεαλιστικούς στόχους:

• σταθερές ώρες ύπνου,
• φροντίδα του σώματος,
• επαφή με υποστηρικτικούς ανθρώπους,
• ήπια σωματική δραστηριότητα,
• σταδιακή επιστροφή στις υποχρεώσεις,
• χρόνος για ανάπαυση και πένθος.

Δίνει χώρο στη μνήμη και στον δεσμό

Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει:

• αφήγηση της ιστορίας της σχέσης,
• επεξεργασία σημαντικών αναμνήσεων,
• γράμμα προς το πρόσωπο που χάθηκε,
• δημιουργία ενός κουτιού αναμνήσεων,
• προσωπικά τελετουργικά αποχαιρετισμού,
• καταγραφή όσων παρέμειναν από τη σχέση.

Αυτές οι πρακτικές δεν έχουν στόχο να κρατήσουν το άτομο εγκλωβισμένο στο παρελθόν, αλλά να το βοηθήσουν να ενσωματώσει την απώλεια στην ιστορία της ζωής του.

Πότε χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή

Το πένθος είναι φυσιολογική διαδικασία και δεν αποτελεί από μόνο του ψυχική διαταραχή. Ωστόσο, χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση όταν:

• ο πόνος παραμένει εξαιρετικά έντονος και αμετάβλητος για μεγάλο διάστημα,
• το άτομο αδυνατεί να λειτουργήσει στην καθημερινότητά του,
• απομονώνεται πλήρως,
• χρησιμοποιεί υπερβολικά αλκοόλ ή άλλες ουσίες,
• εμφανίζει σοβαρή αϋπνία ή παραμέληση της υγείας του,
• βιώνει επίμονες και βασανιστικές ενοχές,
• εμφανίζει συμπτώματα κατάθλιψης ή μετατραυματικού στρες,
• θεωρεί ότι η ζωή δεν έχει πλέον νόημα,
• εμφανίζει σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Ο στόχος της θεραπείας

Ο στόχος δεν είναι να ξεχάσει ο άνθρωπος εκείνον ή ό,τι έχασε. Δεν είναι επίσης να σταματήσει να πονά μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Ο στόχος είναι να μπορέσει σταδιακά:

• να αντέχει την πραγματικότητα της απώλειας,
• να εκφράζει τον πόνο χωρίς να κατακλύζεται,
• να διατηρεί έναν εσωτερικό δεσμό με αυτό που έχασε,
• να επανασυνδεθεί με τους ανθρώπους και τη ζωή,
• να δημιουργήσει νέο νόημα,
• να επιτρέψει στον εαυτό του να ξαναζήσει χωρίς ενοχή.

Το πένθος δεν είναι αδυναμία. Είναι η ψυχική διαδικασία μέσα από την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να προσαρμοστεί στην απουσία κάποιου ή κάποιου πράγματος που είχε βαθιά σημασία για εκείνον.

Ο ψυχολόγος δεν αφαιρεί τον πόνο και δεν ζητά από το άτομο να ξεχάσει. Το συνοδεύει ώστε ο πόνος να γίνει σταδιακά πιο ανεκτός, η απώλεια να αποκτήσει θέση στην προσωπική του ιστορία και η ζωή να μπορέσει να συνεχιστεί με μνήμη, σύνδεση και νέο νόημα.