Ενιαία Ψυχοθεραπευτική Προσέγγιση Βασισμένη στα Γνωσιακά Συστήματα

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να κατανοηθεί ως μια διαδικασία αναδιοργάνωσης του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο. Ο άνθρωπος δεν αντιδρά απλώς στα γεγονότα της ζωής του, αλλά σε αυτό που τα γεγονότα σημαίνουν για εκείνον, στον τρόπο με τον οποίο τα αντιλαμβάνεται, τα θυμάται, τα ερμηνεύει, τα συνδέει με προηγούμενες εμπειρίες και τα μετατρέπει σε προσδοκίες για το μέλλον. Από αυτή την άποψη, κάθε ψυχολογική δυσκολία μπορεί να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών γνωσιακών, συναισθηματικών, σωματικών και σχεσιακών συστημάτων.

Η βασική αρχή αυτής της ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης είναι ότι ο άνθρωπος δεν υποφέρει μόνο από αυτό που του συνέβη. Υποφέρει και από τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος και η ψυχή του έμαθαν να οργανώνουν την εμπειρία αυτή. Ένα τραυματικό γεγονός, μια απώλεια, η απόρριψη, η εγκατάλειψη, η κακοποίηση, η χρόνια ανασφάλεια ή μια επώδυνη σχέση μπορεί να αφήσουν πίσω τους όχι μόνο αναμνήσεις, αλλά ολόκληρα εσωτερικά μοντέλα για το τι είναι ασφαλές, ποιος είναι ο εαυτός, τι μπορεί να περιμένει κανείς από τους άλλους και πώς πρέπει να προστατευθεί.

Έτσι, ένα παιδί που μεγάλωσε μέσα στην απόρριψη μπορεί ως ενήλικας να μην θυμάται μόνο ότι απορρίφθηκε. Μπορεί να έχει μάθει ότι δεν αξίζει, ότι οι άνθρωποι εγκαταλείπουν, ότι η εγγύτητα είναι επικίνδυνη ή ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του. Οι πεποιθήσεις αυτές δεν υπάρχουν μόνο ως σκέψεις. Ενσωματώνονται στον τρόπο με τον οποίο το άτομο κατευθύνει την προσοχή του, ερμηνεύει τις εκφράσεις των άλλων, θυμάται το παρελθόν, αισθάνεται το σώμα του, ρυθμίζει το συναίσθημά του και επιλέγει τη συμπεριφορά του.

Η ψυχοθεραπεία, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται στην απλή διόρθωση μιας «λανθασμένης σκέψης». Χρειάζεται να εξετάζει ολόκληρο το σύστημα μέσα από το οποίο η εμπειρία δημιουργείται.

Κάθε στιγμή της ζωής αρχίζει με ένα ερέθισμα. Μπορεί να είναι μια λέξη, μια έκφραση, μια σιωπή, μια καθυστέρηση απάντησης, μια ανάμνηση, μια σκέψη ή μια σωματική αίσθηση. Το ερέθισμα αυτό περνά πρώτα από το σύστημα της αντίληψης. Όμως η αντίληψη δεν αποτελεί μια ουδέτερη φωτογραφία της πραγματικότητας. Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται μέσα από όσα ήδη έχει μάθει. Δύο άνθρωποι μπορούν να ζήσουν ακριβώς την ίδια κατάσταση και να βιώσουν δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες.

Μια καθυστέρηση σε ένα μήνυμα μπορεί για κάποιον να σημαίνει απλώς ότι ο άλλος είναι απασχολημένος. Για κάποιον με βαθύ φόβο εγκατάλειψης μπορεί να σημαίνει ότι η σχέση τελειώνει. Ένα βλέμμα μπορεί να θεωρηθεί αδιάφορο, επικριτικό ή απειλητικό, όχι επειδή είναι αντικειμενικά έτσι, αλλά επειδή συνδέεται με ένα ήδη υπάρχον εσωτερικό μοντέλο.

Αμέσως μετά ενεργοποιείται η προσοχή. Ο άνθρωπος δεν προσέχει τα πάντα. Επιλέγει, συνήθως ασυνείδητα, εκείνες τις πληροφορίες που συμφωνούν περισσότερο με αυτό που ήδη περιμένει. Ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι θα απορριφθεί μπορεί να παρατηρήσει κάθε μικρό σημάδι απόστασης και να αγνοήσει δεκάδες ενδείξεις αποδοχής. Ένας άνθρωπος με άγχος υγείας μπορεί να προσέχει κάθε μικρή μεταβολή του σώματός του και να την ερμηνεύει ως πιθανό κίνδυνο. Ένας άνθρωπος με ιστορικό τραύματος μπορεί να βρίσκεται σε διαρκή υπερεπαγρύπνηση, αναζητώντας σημάδια απειλής ακόμη και όταν βρίσκεται σε σχετικά ασφαλές περιβάλλον.

Η προσοχή συνδέεται άμεσα με τη μνήμη. Όταν ένα γεγονός συμβεί, δεν ενεργοποιείται μόνο το παρόν. Το παρόν συναντά το παρελθόν. Μια σημερινή απόρριψη μπορεί να ενεργοποιήσει παλαιότερες εμπειρίες ταπείνωσης. Μια σημερινή σιωπή μπορεί να ξυπνήσει τη συναισθηματική μνήμη μιας παλιάς εγκατάλειψης. Ένα μικρό λάθος μπορεί να συνδεθεί με χρόνια μηνύματα ότι το άτομο «δεν είναι αρκετό».

Η μνήμη στην ψυχοθεραπεία δεν είναι απλώς η ανάκληση γεγονότων. Είναι ο τρόπος με τον οποίο προηγούμενες εμπειρίες συνεχίζουν να οργανώνουν το παρόν. Το σώμα, το συναίσθημα και οι σχέσεις μπορούν να θυμούνται ακόμη και όταν η συνειδητή μνήμη είναι ασαφής ή αποσπασματική.

Από την αντίληψη, την προσοχή και τη μνήμη γεννιέται το νόημα. Ο άνθρωπος προσπαθεί συνεχώς να απαντήσει, συχνά χωρίς να το γνωρίζει, σε ερωτήματα όπως:

«Τι σημαίνει αυτό που συμβαίνει;»

«Τι λέει αυτό για εμένα;»

«Είμαι ασφαλής;»

«Μπορώ να εμπιστευτώ;»

«Θα με εγκαταλείψουν;»

«Έχω αξία;»

«Πρέπει να προστατευτώ;»

Το νόημα που θα αποδοθεί καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το συναίσθημα που θα ακολουθήσει. Αν η σιωπή του άλλου ερμηνευθεί ως εγκατάλειψη, μπορεί να εμφανιστεί φόβος. Αν ερμηνευθεί ως προσβολή, μπορεί να εμφανιστεί θυμός. Αν θεωρηθεί απόδειξη προσωπικής ανεπάρκειας, μπορεί να εμφανιστεί ντροπή ή θλίψη.

Το συναίσθημα δεν αποτελεί εχθρό της ψυχοθεραπείας ούτε πρόβλημα που πρέπει απλώς να εξαλειφθεί. Είναι πληροφορία. Ο φόβος λέει ότι κάτι βιώνεται ως απειλή. Ο θυμός μπορεί να δείχνει παραβίαση ορίων. Η θλίψη φανερώνει απώλεια. Η ντροπή μπορεί να αποκαλύπτει έναν τραυματισμένο εαυτό που αισθάνεται ανεπαρκής ή απορριπτέος.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο άνθρωπος αισθάνεται. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν τα συναισθηματικά συστήματα παγιδεύονται σε παλαιά μοντέλα και αντιδρούν στο παρόν σαν να επαναλαμβάνεται διαρκώς το παρελθόν.

Παράλληλα με το συναίσθημα ενεργοποιείται και το σώμα. Η καρδιά επιταχύνεται, η αναπνοή αλλάζει, οι μύες σφίγγουν, το στομάχι αντιδρά, το άτομο μπορεί να νιώσει πάγωμα, ένταση, αποσύνδεση ή ανάγκη φυγής. Το σώμα συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία της ψυχολογικής εμπειρίας. Δεν είναι απλώς ο αποδέκτης των σκέψεων.

Για αυτό η ψυχοθεραπεία χρειάζεται να εργάζεται ταυτόχρονα με τη σκέψη, το συναίσθημα και τη σωματική κατάσταση. Ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε έντονη διέγερση δεν μπορεί πάντα να χρησιμοποιήσει τις λογικές του γνώσεις. Μπορεί να γνωρίζει ότι είναι ασφαλής και ταυτόχρονα να αισθάνεται πως κινδυνεύει. Μπορεί να γνωρίζει ότι ο σύντροφός του τον αγαπά, αλλά τη στιγμή της ενεργοποίησης να βιώνει απόλυτη εγκατάλειψη.

Σε εκείνο το σημείο γίνεται εμφανής η σημασία του γνωσιακού ελέγχου και της μεταγνώσης. Ο θεραπευτικός στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας χώρος ανάμεσα στο ερέθισμα και στην αντίδραση. Να μπορεί το άτομο να πει:

«Παρατηρώ ότι ενεργοποιούμαι.»

«Παρατηρώ ότι το μυαλό μου προβλέπει απόρριψη.»

«Αυτό που νιώθω είναι αληθινό ως εμπειρία, αλλά ίσως δεν αποτελεί ολόκληρη την πραγματικότητα.»

«Δεν χρειάζεται να αντιδράσω αμέσως.»

Εδώ ξεκινά η πραγματική θεραπευτική ελευθερία.

Η μεταγνώση επιτρέπει στον άνθρωπο να παρατηρεί τις σκέψεις χωρίς να ταυτίζεται απόλυτα με αυτές. Αντί να λέει «είμαι αποτυχημένος», μπορεί σταδιακά να αναγνωρίζει «έχω τη σκέψη ότι είμαι αποτυχημένος». Αυτή η φαινομενικά μικρή μετατόπιση είναι βαθιά σημαντική, γιατί δημιουργεί απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και στο περιεχόμενο του νου του.

Ο θεραπευόμενος αρχίζει να κατανοεί ότι δεν είναι οι σκέψεις του, δεν είναι οι φόβοι του, δεν είναι τα τραύματά του και δεν είναι τα παλαιά του μοτίβα. Είναι ο άνθρωπος που μπορεί να τα παρατηρήσει, να τα κατανοήσει και σταδιακά να επιλέξει διαφορετικό τρόπο σχέσης μαζί τους.

Ένα ακόμη κεντρικό στοιχείο είναι το σύστημα του εαυτού. Κάθε άνθρωπος δημιουργεί, μέσα από τις εμπειρίες του, μια εσωτερική απάντηση στο ερώτημα «Ποιος είμαι;». Αυτή η απάντηση μπορεί να είναι ευέλικτη και σύνθετη ή μπορεί να έχει παγιδευτεί σε απόλυτες πεποιθήσεις:

«Είμαι ανεπαρκής.»

«Είμαι διαφορετικός.»

«Δεν αξίζω αγάπη.»

«Πρέπει να είμαι τέλειος.»

«Δεν μπορώ να εμπιστευτώ κανέναν.»

«Πρέπει να είμαι πάντα δυνατός.»

Η θεραπεία δεν προσπαθεί απλώς να αντικαταστήσει αυτές τις πεποιθήσεις με θετικές φράσεις. Προσπαθεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να δημιουργήσει ένα περισσότερο σύνθετο, ευέλικτο και αληθινό μοντέλο εαυτού.

Ο άνθρωπος μπορεί να έχει αποτύχει χωρίς να είναι αποτυχημένος. Μπορεί να φοβάται χωρίς να είναι αδύναμος. Μπορεί να έχει τραυματιστεί χωρίς να είναι κατεστραμμένος. Μπορεί να χρειάζεται τους άλλους χωρίς αυτό να σημαίνει εξάρτηση ή ανεπάρκεια.

Ο εαυτός όμως δεν δημιουργείται απομονωμένα. Δημιουργείται μέσα στις σχέσεις. Για αυτό η ψυχοθεραπεία χρειάζεται να είναι και συστημική.

Ένας άνθρωπος μπορεί να φοβάται τόσο πολύ την εγκατάλειψη, ώστε να ζητά συνεχώς διαβεβαιώσεις. Ο άλλος μπορεί να αισθανθεί πίεση και να απομακρυνθεί. Η απομάκρυνση επιβεβαιώνει τον αρχικό φόβο. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος σχεσιακός κύκλος:

Φόβος εγκατάλειψης → ανάγκη ελέγχου και διαβεβαίωσης → πίεση στον άλλο → απομάκρυνση → επιβεβαίωση του φόβου.

Σε μια τέτοια περίπτωση, το πρόβλημα δεν βρίσκεται αποκλειστικά «μέσα» σε έναν άνθρωπο. Βρίσκεται στον κυκλικό τρόπο με τον οποίο εσωτερικά μοντέλα, συναισθήματα, συμπεριφορές και αντιδράσεις των άλλων αλληλεπιδρούν.

Η θεραπεία βοηθά το άτομο να δει αυτούς τους κύκλους, να αναγνωρίσει τη δική του συμμετοχή χωρίς ενοχοποίηση και να δημιουργήσει νέους τρόπους επικοινωνίας, οριοθέτησης, εγγύτητας και προστασίας.

Στο πλαίσιο αυτό, κάθε ψυχολογικό σύμπτωμα μπορεί να θεωρηθεί ως ένας παλαιός μηχανισμός προσαρμογής που συνεχίζει να λειτουργεί ενώ οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Η αποφυγή μπορεί κάποτε να προστάτευσε το άτομο από τον πόνο. Η υπερεπαγρύπνηση μπορεί να ήταν αναγκαία σε ένα απρόβλεπτο περιβάλλον. Η συναισθηματική αποσύνδεση μπορεί να επέτρεψε την επιβίωση μέσα σε τραυματικές εμπειρίες. Ο έλεγχος μπορεί να δημιουργήθηκε ως άμυνα απέναντι στο χάος.

Η θεραπεία δεν χρειάζεται να πολεμήσει αυτές τις άμυνες. Χρειάζεται πρώτα να τις κατανοήσει.

Το βασικό θεραπευτικό ερώτημα γίνεται:

«Από τι προσπάθησε να σε προστατεύσει αυτό το μοτίβο;»

Και στη συνέχεια:

«Σε προστατεύει ακόμη σήμερα ή τώρα έχει αρχίσει να σε περιορίζει;»

Με αυτόν τον τρόπο η ψυχοθεραπεία μετακινείται από την παθολογικοποίηση στην κατανόηση και από την κατανόηση στη δυνατότητα αλλαγής.

Η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να περιγραφεί ως μια νέα ακολουθία:

Ερέθισμα → Ενεργοποίηση παλαιού μοτίβου → Παρατήρηση → Αναγνώριση → Σωματική ρύθμιση → Μεταγνώση → Εναλλακτική νοηματοδότηση → Επιλογή διαφορετικής αντίδρασης → Νέα εμπειρία → Νέα μάθηση.

Η νέα εμπειρία έχει τεράστια σημασία. Ο άνθρωπος δεν αλλάζει μόνο επειδή καταλαβαίνει. Αλλάζει όταν βιώνει κάτι διαφορετικό αρκετές φορές ώστε ο εγκέφαλος και η ψυχή να αρχίσουν να δημιουργούν νέα πρότυπα.

Ένας άνθρωπος που φοβάται ότι θα εγκαταλειφθεί χρειάζεται όχι μόνο να καταλάβει λογικά ότι δεν θα τον εγκαταλείπουν όλοι. Χρειάζεται να βιώσει σχέσεις στις οποίες μπορεί να υπάρχει διαφωνία χωρίς εγκατάλειψη, εγγύτητα χωρίς έλεγχο και ευαλωτότητα χωρίς εξευτελισμό.

Ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι πρέπει να είναι τέλειος χρειάζεται να ζήσει την εμπειρία ότι μπορεί να κάνει λάθος και παρ’ όλα αυτά να παραμένει αποδεκτός.

Ένας άνθρωπος που έμαθε να μην εμπιστεύεται χρειάζεται να βιώσει σταδιακά σχέσεις με όρια, συνέπεια και ασφάλεια.

Για αυτό η ίδια η θεραπευτική σχέση αποτελεί μέρος της θεραπείας. Ο θεραπευτής δεν λειτουργεί μόνο ως ειδικός που αναλύει τον θεραπευόμενο, αλλά και ως ένας άλλος άνθρωπος μέσα σε μια πραγματική, επαγγελματικά οριοθετημένη σχέση. Μέσα σε αυτή τη σχέση μπορούν να εμφανιστούν οι φόβοι, οι προσδοκίες, οι άμυνες και τα σχεσιακά μοτίβα του θεραπευόμενου.

Κάποιος μπορεί να φοβηθεί ότι ο θεραπευτής θα τον κρίνει. Άλλος μπορεί να προσπαθήσει να είναι ο «καλός θεραπευόμενος». Κάποιος μπορεί να απομακρυνθεί όταν αρχίσει να νιώθει εγγύτητα. Άλλος μπορεί να αισθανθεί θυμό όταν δεν παίρνει άμεση απάντηση.

Αυτές οι στιγμές δεν αποτελούν αποτυχία της θεραπείας. Αποτελούν ζωντανό θεραπευτικό υλικό.

Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να δει:

«Αυτό που συμβαίνει τώρα μεταξύ μας μοιάζει με κάτι που συμβαίνει και αλλού στη ζωή σου;»

Έτσι, το παρελθόν εμφανίζεται στο παρόν και μπορεί πλέον να γίνει αντικείμενο επίγνωσης, επεξεργασίας και νέας εμπειρίας.

Η ενιαία ψυχοθεραπευτική προσέγγιση των γνωσιακών συστημάτων δεν περιορίζεται σε μία μόνο σχολή ψυχοθεραπείας. Μπορεί να ενσωματώνει στοιχεία από τη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, τη συστημική προσέγγιση, τη θεραπεία σχημάτων, τη μεταγνωσιακή θεραπεία, την ACT, τη θεραπεία εστιασμένη στο συναίσθημα, τις προσεγγίσεις τραύματος, τη νευροψυχολογία και τη θεωρία της μάθησης.

Ο κοινός πυρήνας είναι η κατανόηση ότι ο άνθρωπος αποτελεί ένα δυναμικό σύστημα.

Αντίληψη, προσοχή, μνήμη, γλώσσα, συναίσθημα, σώμα, μεταγνώση, εαυτός, σχέσεις και συμπεριφορά δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Αλληλοεπηρεάζονται συνεχώς.

Η αλλαγή σε ένα σύστημα μπορεί να επηρεάσει όλα τα υπόλοιπα.

Μια νέα ερμηνεία μπορεί να μειώσει τον φόβο.

Μια αλλαγή στην προσοχή μπορεί να αποδυναμώσει την υπερεπαγρύπνηση.

Η σωματική ρύθμιση μπορεί να επιτρέψει καθαρότερη σκέψη.

Μια νέα σχεσιακή εμπειρία μπορεί να αλλάξει το μοντέλο του εαυτού.

Μια διαφορετική συμπεριφορά μπορεί να δημιουργήσει νέα αποτελέσματα και να αμφισβητήσει παλαιές προβλέψεις.

Με αυτόν τον τρόπο, η ψυχοθεραπευτική αλλαγή δεν είναι μια απλή «διόρθωση» του ανθρώπου. Είναι μια διαδικασία αναδιοργάνωσης της σχέσης του με τον εαυτό του, το σώμα του, τη μνήμη του, τα συναισθήματά του και τους άλλους.

Ο άνθρωπος μαθαίνει σταδιακά να μετακινείται από το:

«Αυτός είμαι και δεν μπορώ να αλλάξω»

στο:

«Αυτό είναι ένα μοτίβο που έμαθα.»

Από το:

«Αφού το νιώθω, είναι αλήθεια»

στο:

«Το συναίσθημά μου είναι πραγματικό, αλλά χρειάζεται να καταλάβω τι μου λέει.»

Από το:

«Πρέπει να αντιδράσω τώρα»

στο:

«Μπορώ να παρατηρήσω, να ρυθμιστώ και να επιλέξω.»

Από το:

«Το παρελθόν θα επαναλαμβάνεται πάντα»

στο:

«Το παρελθόν επηρεάζει το παρόν μου, αλλά δεν χρειάζεται να καθορίζει όλο το μέλλον μου.»

Ο τελικός σκοπός της θεραπείας δεν είναι η εξαφάνιση κάθε δυσάρεστου συναισθήματος. Δεν είναι ένας άνθρωπος που δεν φοβάται ποτέ, δεν λυπάται ποτέ και δεν πληγώνεται ποτέ.

Ο στόχος είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να αναγνωρίζει τι του συμβαίνει, να κατανοεί από πού προέρχεται, να διακρίνει το παρελθόν από το παρόν, να αντέχει περισσότερο το συναίσθημά του, να παρατηρεί τις σκέψεις χωρίς να αιχμαλωτίζεται από αυτές, να συνδέεται χωρίς να χάνει τον εαυτό του και να επιλέγει πιο ελεύθερα τον τρόπο με τον οποίο θέλει να ζήσει.

Έτσι, η ψυχοθεραπεία γίνεται μια διαδικασία μετάβασης από τον αυτοματισμό στη συνειδητότητα, από την επανάληψη στην επιλογή, από την άμυνα στην επεξεργασία και από την επιβίωση σε έναν περισσότερο ολοκληρωμένο τρόπο ύπαρξης.

Στην καρδιά αυτής της προσέγγισης βρίσκεται μία θεμελιώδης ιδέα:

Ο άνθρωπος δεν είναι ένα σύμπτωμα, ούτε μια διάγνωση, ούτε μια δυσλειτουργική σκέψη. Είναι ένα ζωντανό, δυναμικό γνωσιακό, συναισθηματικό, σωματικό και σχεσιακό σύστημα, το οποίο διαμορφώθηκε μέσα από την εμπειρία και μπορεί, μέσα από νέες εμπειρίες, νέα νοήματα και νέες σχέσεις, να αναδιοργανωθεί.

Αυτή είναι η ουσία μιας ψυχοθεραπείας βασισμένης στα γνωσιακά συστήματα: όχι απλώς να αλλάξει το τι σκέφτεται ο άνθρωπος, αλλά να μετασχηματίσει ολόκληρο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται, αισθάνεται, θυμάται, προβλέπει, σχετίζεται και νοηματοδοτεί τη ζωή του.